1. Σήμερα 23 Φλεβάρη 1943 συνήλθε στην Αθήνα Πανελλαδική Σύσκεψη στην οποία πήραν μέρος:
α) Οι αντιπροσωπείες εθνικών οργανώσεων Νέων: “Αγροτικής Νεολαίας Ελλάδος”, “Ενιαίας Εθνικοαπελευθερωτικής Εργατοϋπαλληλικής Νεολαίας”, “Ενιαίας Μαθητικής Νεολαίας”, “Ένωσης Νέων Αγωνιστών Ρούμελης”, “Θεσσαλικού Ιερού Λόχου”, “Λαϊκής Επαναστατικής Νεολαίας”, “Λεύτερης Νέας”, “Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδος”, “Σοσιαλιστικής Επαναστατικής Πρωτοπορίας Ελλάδος”, “Φιλικής Εταιρείας Νέων”.
β) Αντιπροσωπεία του ΕΑΜΝ Μακεδονίας, Πελοποννήσου και τα μέλη της ΚΕ του ΕΑΜΝ.
γ) Αντιπροσωπεία του Εθνικού Συμβουλίου των φίλων της νέας γενιάς.
2. Η σύσκεψη συνήλθε με την πρωτοβουλία της ΚΕ του ΕΑΜΝ και με σκοπό ίδρυσης Ενιαίας Πανελλαδικής οργάνωσης της νέας γενιάς. Η σύσκεψη ομόφωνα απεφάσισε την ίδρυση της ενιαίας οργάνωσης με τον τίτλο Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων (ΕΠΟΝ) και με έδρα την Αθήνα.
3. Η ίδρυση της ΕΠΟΝ πραγματοποιείται με την διάλυση και συγχώνευση όλων των οργανώσεων που υπογράφουν αυτό το ιδρυτικό. Με την υπογραφή αυτού του ιδρυτικού, όλες οι παραπάνω οργανώσεις παύουν να υφίστανται και αυτόματα οι δυνάμεις, τα τεχνικά, οικονομικά κλπ. μέσα περνούν στην ΕΠΟΝ. Αυτός ο όρος αφορά και την ΚΕ του ΕΑΜΝ και τις ιδιαίτερες δυνάμεις του που είναι συγκροτημένες σε ομάδες του.
4. Η Πανελλαδική σύσκεψη απεφάσισε ομόφωνα την εκλογή προσωρινού Κεντρικού Συμβουλίου και του έδωσε την εντολή να διευθύνει την ΕΠΟΝ ώσπου να συνέλθει Πανελλαδική Συνδιάσκεψη ή Συνέδριο της ΕΠΟν που θα εκλέξει το νόμιμο συμβούλιο. Ως την σύγκληση συνδιάσκεψης ή συνεδρίου το προσωρινό Κεντρικό Συμβούλιο θα διευθύνει την ΕΠΟΝ.
5. Η Πανελλαδική σύσκεψη εκλέγει 3μελή επιτροπή επεξεργασίας καταστατικού της ΕΠΟΝ. Το κατασταικό αμέσως μετά την έγκριση του απ’ το Προεδρείο του Προσωρινού Κεντρικού Συμβουλίου μπαίνει σε εφαρμογή. Η τελική έγκριση του καταστατικού θα γίνει από την πρώτη Πανελλαδική Συνδιάσκεψη ή Συνέδριο της ΕΠΟΝ.
6. Οι βασικοί σκοποί που πρέπει να περιέχονται στο καταστατικό της ΕΠΟΝ είναι:
α) Η εθνική απελευθέρωση με βάση την ακεραιότητα της Ελλάδας.
β) Η εξόντωση του φασισμού τώρα και στο μέλλον, και με οποιανδήποτε μορφή και αν παρουσιαστεί. αποκατάσταση της λαϊκής κυριαρχίας έτσι που όλες οι εξουσίες να απορρέουν από την κυρίαρχη θέληση του λαού και της νέας γενιάς.
γ) Η καταπολέμηση των ιμπεριαλιστικών πολέμων και η υπεράσπιση της ειρήνης με βάση την αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών και της αδερφικής συνεργασίας όλων των λαών και των νεολαιών και ειδικά της Βαλκανικής.
δ) Η υπεράσπιση των οικονομικών, πολιτικών, εκπολιτιστικών και μορφωτικών δικαιωμάτων και επιδιώξεων της νέας γενιάς. Γενικά πρέπει να καθορίζεται στο καταστατικό ότι η ΕΠΟΝ είναι οργάνωση εθνικοαπελευθερωτική, αντιφασιστική-προοδευτική, αντιπολεμική-φιλειρηνική.
ε) Αποφασίζεται η έκδοση δημοσιογραφικού κεντρικού οργάνου με τίτλο “Νέα Γενιά”.
στ) Η Πανελλαδική σύσκεψη αποφασίζει και αναθέτει στο Προσωρινό Κεντρικό Συμβούλιο της ΕΠΟΝ να κάνει διαπραγματεύσεις με κάθε εθνική οργάνωση νέων που δεν θά χει προσχωρήσει στην ΕΠΟΝ με σκοπό να προσχωρήσει. Βάση για διαπραγματεύσεις και για προσχώρηση στην ΕΠΟΝ, είναι οι αρχές που περιέχει το καταστατικό της.
ζ) Η Πανελλαδική σύσκεψη αποφασίζει την προσχώρηση της ΕΠΟΝ στο ΕΑΜ σαν εκπρόσωπο της νέας γενιάς, με συμμετοχή αντιπροσώπου της στην ΚΕ του ΕΑΜ. Αθήναι 23 Φλεβάρη 1943 Ακολουθούν οι υπογραφές των αντιπροσώπων
* Το «Πουλιά στο βάλτο» (ήδη προβάλλεται σε δημοτικούς κινηματογράφους και αίθουσες πολιτιστικών κέντρων), βραβευμένο στο περσινό Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, είναι το πρώτο μέρος μιας συστηματικής και επίμονης καταγραφής γύρω από τη δράση των γυναικών στην Κατοχή και τον Εμφύλιο.
Η πρώτη αυτή ταινία αναφέρεται στη συμμετοχή των γυναικών στον απελευθερωτικό αγώνα 1941-44 και στηρίζεται στις προφορικές μαρτυρίες 32 αγωνιστριών που επέζησαν. Γυναικών που έδρασαν μέσα από τις τάξεις του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ και της ΕΠΟΝ ενάντια στους Γερμανούς και στους ντόπιους συνεργάτες τους και οι οποίες φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν, βιάστηκαν, εξορίστηκαν ή γλίτωσαν την τελευταία στιγμή, όπως η Ελένη Σκαρπέτη, την εκτέλεση.
Γυναίκες που αλώνιζαν την Αθήνα προσφέροντας συσίτιο ή συμμετέχοντας σε μποϊκοτάζ και άλλες που εκπαιδεύτηκαν από τους αξιωματικούς του ΕΛΑΣ, μαθαίνοντας να δένουν και να λύνουν τα οπλοπολυβόλα τους με δεμένα μάτια. Τα βασανιστήρια που οι περισσότερες υπέστησαν δεν έχουν τέλος: φάλαγγες, ξυλοδαρμοί, κάψιμο σε σόμπες.
Οι πιο επινοητικοί πάντως, μαθαίνουμε, δεν ήταν οι ναζί αλλά οι παρακρατικοί μετά το τέλος του πολέμου: «Ημασταν οι απελευθερωτές», λέει μια ηλικιωμένη στην Α. Δημητρίου για τα Δεκεμβριανά, «και ξαφνικά παραδίδαμε τα όπλα μας. Τα πήραν οι παρακρατικοί και μας πετσοκόψανε».
«Τα μάτια του Αρη»
Η προσωπική τους ζωή, ανύπαρκτη: «Είχαμε δώσει τον λόγο μας ότι δεν θα κάναμε δεσμό πριν από την απελευθέρωση. Και τον κρατήσαμε». Αλλωστε, λέει χαμογελώντας πονηρά μια άλλη, «μόνο τα μάτια του Αρη να κοίταζες, δεν το τολμούσες...».
Οπως λέει η Α. Δημητρίου, «πρόθεση της ταινίας είναι να αποκαλύψει τον ρόλο μιας κοινωνικής ομάδας "χωρίς φωνή", ο οποίος αγνοείται από την επίσημη γραπτή Ιστορία. Είναι οι γυναίκες που περνούν δίπλα μας στη λαϊκή και δεν τις προσέχουμε καν».
Χρειάστηκε τρία χρόνια δουλειάς για να συγκεντρώσει το υλικό της. Στο διάστημα αυτό, επτά από τις 32 αυτές γυναίκες έφυγαν από τη ζωή...
Αυτό όμως που κάνει πιο τραγική την ιστορία αυτών των γυναικών δεν ήταν μόνο το θρίλερ που έζησαν επί Κατοχής, αλλά το καθεστώς τρόμου που βίωσαν μετά την απελευθέρωση, κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου αλλά και μετά το τέλος του.
Αυτό είναι το θέμα και του δεύτερου ντοκιμαντέρ της Δημητρίου «Η ζωή στους βράχους» (που προβλήθηκε πριν από λίγο καιρό στο τελευταίο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης) γύρω από τις διώξεις των γυναικών που έδρασαν στον Δημοκρατικό Στρατό. Η Μακρόνησος, ως γνωστόν, ήταν ανοιχτή και στις γυναίκες...
* «Ενα στρατόπεδο-προπομπό του Γκουαντάναμο». Ετσι χαρακτηρίζουν αυτό το «πείραμα αγγλικής έμπνευσης και καθοδήγησης», τη Μακρόνησο, η Εύη Καραμπάτσου και ο Ηλίας Γιαννακάκης, οι δύο νεαροί σκηνοθέτες του ομώνυμου βραβευμένου ντοκιμαντέρ. Η ταινία τους (στις αίθουσες την Πέμπτη) αποτελεί την πρώτη συστηματική προσπάθεια ανάλυσης ενός φαινομένου που μέχρι πριν από λίγα χρόνια παρέμενε ακόμα ταμπού.
Επταετής έρευνα έφερε στο φως τα πιο σπάνια έγγραφα, μαρτυρίες, δημοσιεύματα, φωτογραφίες και κινηματογραφικό αρχειακό υλικό. Και ένας μικρός σχετικά αριθμός πρώην εξορίστων κατέθεσαν την μαρτυρία τους. Ανάμεσά τους και η Αλέκα Παΐζη, που εμφανίζεται τελευταία φορά στην οθόνη. Από τις πιο ενδιαφέρουσες μαρτυρίες, εκείνη του 90χρονου πρώην διοικητή του στρατοπέδου...
Μέχρι το 1952, από τη Μακρόνησο πέρασαν περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι, από τους οποίους ελάχιστοι μόνο άντεξαν χωρίς να υπογράψουν δήλωση μετανοίας. Πολλοί ήταν και οι πολιτικοί κρατούμενοι, αλλά και κορυφαίες φυσιογνωμίες του πνεύματος, ακόμη και διάσημοι ποδοσφαιριστές της εποχής. Ο Ρίτσος, ο Κατράκης, ο Βέγγος, ο Κούνδουρος, ο Καζαντζίδης και ο Μπιθικώτσης ήταν μερικοί μόνο από αυτούς.
Σύμφωνα με τους δύο σκηνοθέτες, «στη διοίκηση του στρατοπέδου βρίσκονταν στρατιωτικοί που στα χρόνια που ακολούθησαν αποτέλεσαν σε μεγάλο βαθμό τη ραχοκοκαλιά της χούντας του 1967, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Δημήτρη Ιωαννίδη, ο οποίος ήταν από τους πιο στυγνούς βασανιστές της Μακρονήσου, όντας ένας απλός λοχαγός». *
- Οταν αποφασίζετε να ηχογραφήσετε ένα γνωστό, πολυπαιγμένο έργο όπως το κοντσέρτο του Μέντελσον, φιλοδοξείτε να εκφράσετε κάτι καινούριο;
«Να είναι κανείς προσωπικός χωρίς να ενοχλεί το συνθέτη - αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση. Αλλωστε, ποτέ δεν ηχογραφώ ένα έργο πριν το παίξω ξανά και ξανά με αξιόλογους μαέστρους και μουσικούς. Μένει ένα απόσταγμα στο τέλος. Και αυτό το κρίνει ο κόσμος».
- Παλιότερα ήσαστε πολύ αρνητικός απέναντι στην εκτέλεση των «Τεσσάρων εποχών» από τον Νάιτζελ Κένεντι - ένα έργο που έχετε ηχογραφήσει και εσείς. Τι σας είχε ενοχλήσει;
«Κατ' αρχάς η εκκεντρικότης του γενικά, κι έπειτα η προσέγγισις που δεν ήταν ταπεινή απέναντι σε μια παρτιτούρα που έχει επιβιώσει επί αιώνες. Δεν μπορείς να πατήσεις πάνω στον Βιβάλντι για να φανείς εσύ. Δεν παραβλέπω το προσωπικό στοιχείο. Ομως ο μουσικός πρέπει να είναι ταπεινός».
- Ωστόσο, τόσοι και τόσοι σπουδαίοι δημιουργοί και ερμηνευτές υπήρξαν επηρμένοι.
«Ας μείνουμε στους δημιουργούς - υπάρχει μια ιδιαιτερότητα εδώ: Δεν νομίζω ότι αυτοί οι άνθρωποι δημιουργούν στην πραγματικότητα κάτι δικό τους. Ανέκαθεν πίστευα ότι επιτρέπεται σε κάποιες προσωπικότητες με μοναδικό ταλέντο να προσεγγίσουν κάποιες θείες διαστάσεις. Και μέσ' από αυτές προκύπτει η μεγάλη τέχνη και η επιστήμη».
Παραδοσιακό ναι, λαϊκό όχι
- Λέτε δηλαδή ότι απολαμβάνουν ένα θείο δώρο;
«Ακριβώς. Γνωρίζουμε σήμερα ότι δεν φτάνει μια ζωή, απλώς και μόνο για να αντιγράψεις όσα συνέθεσε ο Μότσαρτ. Αυτοί οι δημιουργοί λοιπόν δεν μπορούν να κριθούν με τα κοινά μέτρα. Και, αν απομονώσεις το έργο από τη ζωή τους, κανείς δεν θα ήθελε να βρίσκεται στη θέση τους. Σε πόσο πιο αντίξοες συνθήκες μπορεί να ζήσει κανείς από αυτές των τελευταίων χρόνων του Μπετόβεν; Τον Μπαχ τον θεωρούσαν παρανοϊκό. Η μουσική του θα χανόταν αν δεν υπήρχε ο Μέντελσον να την επαναφέρει».
- Ο Φίλιπ Γκλας μού είπε κάποτε σε μια συνέντευξη ότι κατά τη γνώμη του το μέλλον μάς επιφυλάσσει περισσότερα αριστουργήματα. Εσείς τι πιστεύετε;
«Μου φαίνεται ανεύθυνο να λέει κάτι τέτοιο. Ισως πάλι υπάρχει μια ελάχιστη πιθανότης να έχει δίκιο. Με βάση το ότι οι δημιουργοί συλλαμβάνουν το ασύλληπτο, δεν μπορούμε να ισχυριστούμε πως ό,τι έχει ήδη δημιουργηθεί είναι το ύψιστο. Απλώς, δεν μπορώ να σκεφθώ ότι θα ξεπεραστεί ο Παρθενώνας. Για να ξεπεράσεις κάτι, πρέπει να το γνωρίζεις καλά. Και απέχουμε ακόμα πολύ από αυτό».
- Διάβαζα σε μια δική σας, ξένη συνέντευξη, πόσο σημαντικό σάς φαίνεται το ότι και σύγχρονοι συνθέτες εμπνέονται από τη λαϊκή μουσική. Κάποτε δεν βρίσκατε κανένα ενδιαφέρον σ' αυτή.
«Ούτε και σήμερα βρίσκω. Οι συνθέτες εμπνέονται από την παραδοσιακή μουσική, και αυτό συνέβαινε ήδη από την εποχή που τα έργα παίζονταν στα παλάτια. Τα δάνεια αυτά περιείχαν τότε ακόμα και πολιτικά μηνύματα. Ενα πολύ ισχυρό χτύπημα του ποδιού μπροστά στον αυτοκράτορα θα ήταν αδιανόητο, αν ο χορός που είχε συνθέσει ο Χάιντν δεν το επέτρεπε. Αυτή η πηγή έμπνευσης προήλθε από την παραδοσιακή μουσική. Για να φτάσουμε κάποτε στον Μπραμς, που εστιάζει στην παράδοση της κεντρικής Ευρώπης και τότε αρχίζουν και δημιουργούνται τα εθνικά ρεύματα. Εμείς, δυστυχώς, αν και δημιουργήσαμε έμμεσα την Αναγέννηση, δεν μπορέσαμε να τη ζήσουμε ελληνικά και να εξελιχθούμε μαζί με την υπόλοιπη Ευρώπη. Βιώσαμε μια βίαιη διακοπή. Και ένα από τα αποτελέσματα της τουρκοκρατίας είναι η λαϊκή μουσική όπως τη γνωρίζουμε σήμερα».
- Μα πού ακριβώς εντοπίζετε αυτή την τόσο μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην παραδοσιακή και τη λαϊκή μουσική, που σας κάνει να απορρίπτετε τη δεύτερη;
«Πιστεύω ότι η πρώτη προστατεύει και τιμά την ιστορική συνέχεια και την υπερηφάνεια του Ελληνα. Ενώ η λαϊκή δεν το κάνει. Δεν μπορώ να συνδέσω τη λαϊκή μουσική με τον αγώνα της Ελλάδας για την απελευθέρωση. Σε καμία περίπτωση. Ούτε με το μεγαλείο ενός δημοτικού τραγουδιού που υμνεί τη φύση, ή ακόμα και το άλογο που μεταφέρει τον αγωνιστή. Διαβάζοντας τους στίχους τών δημοτικών τραγουδιών σχεδόν μαθαίνεις την ιστορία της Ελλάδος. Διαβάζοντας εκείνους των λαϊκών, μαθαίνεις την ιστορία ενός μέρους της κοινωνίας, μια ορισμένη εποχή. Τουλάχιστον, το παλιότερο λαϊκό είχε μια αγνότητα. Αυτούς που υπηρετούν τη σύγχρονη εκδοχή του, την παραλιακή, είναι να τους πετάξεις όλους στη θάλασσα».
- Πάντως το σύγχρονο ελληνικό τραγούδι που δημιούργησαν ο Χατζιδάκις και ο Θεοδωράκης βασίστηκε κατά πολύ και στο λαϊκό.
«Πιστεύω ότι ο πρώτος βρήκε έναν τρόπο να αξιοποιήσει μέσα τα οποία δεν ήταν ακόμα συνηθισμένα. Οι στίχοι, οι ήχοι, οι αρμονίες του συντελούν σε μια ατμόσφαιρα που εκφράζει ένα μέρος της κοινωνίας μας. Και βεβαίως ο Χατζιδάκις γνώριζε πολύ καλύτερα τα όριά του...»
- Ενώ ο Θεοδωράκης;
«Κατ' αρχάς ανδρώθηκε μέσ' από πολιτικές καταστάσεις. Εχει διαφορά. Υστερα, αυτή η ανάγκη του για μεγαλείο τον έβγαλε έξω από κει όπου ανήκε. Τουλάχιστον ο Χατζιδάκις άφησε πίσω του μια ορχήστρα χωρίς να νιώθει την ανάγκη να παίζει δικά του συμφωνικά έργα... Ομως, οι διαφωνίες που μπορεί να έχει κανείς επ' αυτού κατάντησαν να είναι δευτερεύουσες μπροστά σ' αυτά που ζούμε σήμερα».
- Τι εννοείτε;
«Εχουμε φτάσει στο σημείο οι υπουργοί να εναποθέτουν τις ελπίδες τους για τον ελληνικό τουρισμό στους υποψήφιους της Eurovision! Εξαντλήσαμε τα πάντα φαίνεται, αξιοποιήσαμε τα αρχαία μας, το Βατοπέδι, και η μόνη πηγή που είχε απομείνει είναι αυτή. Ανοίγω την τηλεόραση στο εξωτερικό και μόνο διαφημίσεις του ΕΟΤ με παραλίες και κότερα βλέπω. Καμία έγνοια για τον πολιτισμό, ούτε καν για τον πολιτιστικό τουρισμό».
- Δεν φαίνεται να σας έχουν μείνει πολλές ελπίδες από τους πολιτικούς...
«Μα, είναι οι πρώτοι που αγνοούν την πεμπτουσία της δημοκρατίας. Οταν δεν σέβεσαι την ελευθερία του άλλου, δεν υπάρχει δημοκρατία και αυτό συμβαίνει στην Ελλάδα σήμερα. Η καλλίστη παιδεία και υγεία είναι δικαίωμα όλων κι όμως παρέχονται σε ελάχιστους. Αντίθετα, προβάλλονται πρόσωπα και πράγματα που νομιμοποιούνται μόνο από την οικονομική δύναμη του ελεύθερου ανταγωνισμού που τα στηρίζει. Ενας πρώην υπουργός Πολιτισμού το συνόψισε ανενδοίαστα: "Ο,τι είναι νόμιμον, είναι και ηθικόν". Δυστυχώς, όμως, σε κάθε δημοκρατία ο λαός αξίζει τους πολιτικούς που ψηφίζει».
- Πολλά από αυτά που λέτε τα υποστηρίζουν και οι κουκουλοφόροι που τα σπάνε και οι ακτιβιστές που έκαναν κατάληψη στη Λυρική. Τι θα λέγατε στους τελευταίους, αν ήσασταν εκεί;
«Λυπάμαι, αλλά δεν μπορείς να μιλάς για δημοκρατία όταν την καταλύεις εσύ ο ίδιος. Η κατάληψη είναι παρενέργειά της. Θέλεις να περάσεις ένα μήνυμα; Στάσου έξω από το θέατρο και μοίρασε φυλλάδια. Γιατί πρέπει να διαμαρτυρηθείς για κείνους που μας επιβάλλουν τις απόψεις τους, επιβάλλοντας μου τη δική σου;»
«Με τη μουσική ζωγραφίζεις»
- Θέμα άποψης ήταν και η απόφαση της Μάριον Βάσερμαν να παρουσιάσει ως ομοφυλόφιλους τους ήρωες της «Ρούσαλκα», η οποία προκάλεσε την αντίδραση μουσικών της Λυρικής. Πώς σας φάνηκαν όλ' αυτά;
«Κατ' αρχάς πιστεύω ότι η σκηνοθεσία είναι η γάγγραινα της σύγχρονης όπερας. Πολλοί σκηνοθέτες δεν έχουν καν επίγνωση του λιμπρέτου. Και συχνά σπαταλώνται τεράστια ποσά για παραγωγές που δεν αξίζουν τίποτα - όχι μόνον εδώ, παντού! Δεν είδα την παράσταση της "Ρούσαλκα". Ομως ο κόσμος είναι αυτός που τελικά κρίνει. Αν οι μουσικοί είχαν αντιρρήσεις, έπρεπε να τις εκφράσουν στη διοίκησή τους. Επραξαν κάκιστα συνδικαλιστικά. Κι ήρθαν έπειτα οι ομοφυλόφιλοι να διαμαρτυρηθούν κι αυτοί. Για να αναδειχθεί άλλη μια φορά η ασυναρτησία της ελληνικής κοινωνίας».
- Εχετε ακούσει κι εσείς καταγγελίες από την πλευρά των μουσικών, παλιότερα, στην Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης. Πήρατε κάποιο μάθημα από αυτό;
«Το μάθημα το παίρνεις μόνο από τους καλύτερους. Αλλά χαίρομαι που αυτή η ορχήστρα δεν έχει πια τα προβλήματα που είχε. Σχεδόν όλες οι θέσεις έχουν καλυφθεί και μάλιστα κυρίως από μουσικούς που είχα φέρει εγώ ως εκτάκτους».
- Ας τελειώσουμε λίγο πιο προσωπικά: Τα τελευταία χρόνια σάς βλέπω και στις φωτογραφίες λιγότερο «στημένο», πολύ πιο άνετο. Νιώθετε λιγότερο συντηρητικός;
«Δεν αποκλείεται. Ωριμάζει κανείς σε διάφορα επίπεδα. Αλλά περισσότερο μ' έχει βοηθήσει κάτι βαθύτερο: η συνειδητοποίησις, μέσ' από τη μελέτη. Ο Πλάτων λέει ότι υπάρχουν γεγονότα που εξηγούνται εμπειρικά και άλλα που δεν εξηγούνται. Δεν μπορείς να εξηγήσεις σε λογική βάση τα κατορθώματα ενός Αριστοτέλη ή ενός Μότσαρτ. Οταν έχεις ν' αντιμετωπίσεις μια συμφωνία του Μπετόβεν, πρέπει να προσπαθήσεις να διειδύσεις σ' αυτή ελπίζοντας ότι θα επιβιώσεις απέναντι στη δυναμική που κρύβει. Εκείνη τη στιγμή, ή παραιτείσαι από φόβο ή τον μετατρέπεις σε ακόμα βαθύτερο σεβασμό. Ισως αυτή η επίγνωση με έχει αλλάξει».
- Διάβασα ότι ο παππούς σας, που ήταν παραδοσιακός βιολιστής, αποφάσισε κάποτε να σταματήσει να παίζει, προκειμένου να μην μπερδεύει τον πατέρα σας, όταν εκείνος άρχισε σαν παιδί να μαθαίνει κλασικό βιολί. Τι θα θυσιάζατε εσείς για να μάθουν τα παιδιά σας σωστά μουσική;
«Εξαρτάται από το ταλέντο τους. Πάνω απ' όλα θα μ' ενδιέφερε να καταλαβαίνουν όλα τα παιδιά, όχι μόνο τα δικά μου, ότι μέσ' από τη μουσική μπορούν να ζωγραφίσουν - αρκεί να έχουν υπομονή. Το αποτέλεσμα δεν είναι τόσο άμεσο όπως με τις ξυλομπογιές, αλλά τα αόρατα χρώματα είναι πιο εντυπωσιακά».
- Εχετε παίξει για μουσικόφιλους σ' όλο τον κόσμο. Εχετε παίξει ποτέ ιδιωτικά για μια γυναίκα;
«Εχει γίνει κι αυτό...»
- Ηταν μια γυναίκα που φλερτάρατε ή που είχατε ήδη κατακτήσει;
«Δεν θα είχε καμιά αξία να το κάνω πριν. Αντίθετα, θα ήταν σαν να κάνω επίδειξη με τη μουσική του άλλου. Σαν να κάνω επίδειξη με τον Μπετόβεν!»
- Υπάρχουν πολλά ανέκδοτα μαέστρων εις βάρος μουσικών και το αντίθετο. Εσείς ποια προτιμάτε;
«Προτιμώ τα καλά ανέκδοτα».
- Θα μου πείτε ένα καλό;
«Θα σας πω μια αληθινή ιστορία, που μου έχει αφηγηθεί ο Ζούμπιν Μέτα: πριν από πολλά χρόνια, ο Αντρέ Πρεβέν επρόκειτο να παίξει υπό τη διεύθυνση του Εριχ Λάινσντορφ. Σπουδαίος, αλλά ιδιότροπος μαέστρος, ο Λάινσντορφ κάλεσε το νεαρό τότε πιανίστα στο δωμάτιό του στο ξενοδοχείο «για λίγη πρόβα», πριν συναντηθούν με την ορχήστρα. Πηγαίνει ο Πρεβέν, αλλά πιάνο δε βλέπει. "Παίξτε στο τραπέζι", τον προστάζει ο μαέστρος, "θα καταλάβω εγώ". Τι να κάνει εκείνος, νέος σολίστ ήταν ακόμη, αρχίζει να προσποιείται ότι παίζει το κοντσέρτο, ώσπου ο Λάινσντορφ τον διακόπτει και του λέει: "Εδώ πρέπει να παίξετε λίγο πιο λεγκάτο". Τότε ο Πρεβέν τού απαντά: "Με συγχωρείτε, μαέστρο, αλλά στο σπίτι μελετάω σε άλλο τραπέζι"». *
Μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, στις συζητήσεις μεταξύ φίλων και οπαδών της Αριστεράς ένα θέμα κυριαρχούσε για πολλά χρόνια, που ετίθετο υπό τη μορφή ερωτήματος: Γιατί το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, που ήταν η κύρια αντιστασιακή δύναμη της περιόδου της ξενικής Κατοχής, δεν κατέλαβε την εξουσία τον πρώτο καιρό μετά την απελευθέρωση ώστε να δώσει τη δική της λύση στο ελληνικό πολιτικό πρόβλημα.
Αν δεν υπήρχε η ξενική επέμβαση και η τριπλή κατοχή της Ελλάδας (Γερμανία, Ιταλία, Βουλγαρία) πιθανότατα δεν θα μιλούσαμε για ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και Τάγματα Ασφαλείας.
Οι εσωτερικές αντιθέσεις θα έπαιρναν μιαν άλλη μορφή, αλλά ίσως όχι αυτή που πήραν στη διάρκεια της δεκαετίας του '40.
Την περίοδο της Κατοχής το ΕΑΜ, η κύρια αντιστασιακή δύναμη στη χώρα, κέρδισε σημαντική επιρροή σε διάφορους κοινωνικούς χώρους, δυνάμωσε οργανωτικά και πολιτικά, απέκτησε σοβαρή στρατιωτική δύναμη (ΕΛΑΣ) που της επέτρεπε ν' ατενίζει μ' αισιοδοξία το μέλλον. Η Αριστερά είχε παλιούς ανοιχτούς λογαριασμούς με τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου του 1936 που είχαν επιβάλει ο βασιλιάς Γεώργιος Β' και ο Ι. Μεταξάς. Η δικτατορία είχε κινηθεί με ιδιαίτερη μεθοδικότητα για την εξουδετέρωση της Αριστεράς. Είχε φυλακίσει, εξορίσει και βασανίσει πολλούς οπαδούς και μέλη της Αριστεράς και όχι μόνο, ανάμεσά τους και το σύνολο σχεδόν της ηγεσίας του ΚΚΕ.
Για πρώτη φορά στο ΚΚΕ προσφερόταν η χρυσή ευκαιρία, μετά το τέλος της Κατοχής, να επιβάλει διαφορετικές λύσεις στο ελληνικό πολιτικό πρόβλημα από εκείνες που είχαν επιβληθεί στη χώρα προπολεμικά.
Ενα σημαντικό τμήμα των νοσταλγών της 4ης Αυγούστου (και όχι μόνο), είτε από ιδεολογική συγγένεια είτε για ν' αντιμετωπίσει καλύτερα την ανερχόμενη Αριστερά, προσχώρησε και στελέχωσε τα Τάγματα Ασφαλείας που οργανώθηκαν από τους Γερμανούς κατακτητές.
Ενας μόνιμος αξιωματικός του ελληνικού στρατού, ο Ε. Βαζαίος, που υπηρέτησε την περίοδο της Κατοχής στον ΕΛΑΣ, παρατήρησε ότι «οι πλείστοι των καταταγέντων» στα Τάγματα Ασφαλείας ήταν «ιδεολόγοι που εμίσουν τον κομμουνισμό» αλλά και «πας υπηρετών εις τον ΕΛΑΣ ανεξαρτήτως ιδεολογίας, εμίσει θανασίμως τα Τάγματα Ασφαλείας διότι επίστευεν απολύτως και εθεώρει ειλικρινείς όλας τας προκηρύξεις των Αγγλων και του στρατηγείου Μέσης Ανατολής, αι οποίαι τα απεκάλουν προδοτικά». «Το μίσος επομένως εις τον μοιραίον εμφύλιον πόλεμον ήτο σφοδρόν εκατέρωθεν και δεν υπήρχε οίκτος διά τους περισσοτέρους». 1
Η διαμάχη και οι συγκρούσεις του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ με τα Τάγματα Ασφαλείας συνεχίστηκαν και μετά την απελευθέρωση. Αξιωματικοί και άντρες των Ταγμάτων Ασφαλείας ήταν καλοδεχούμενοι στον αναδιοργανούμενο κυβερνητικό στρατό ή σε άλλες κυβερνητικές δυνάμεις και υπηρεσίες, ενώ ένα τμήμα των δυνάμεων του ΕΛΑΣ στελέχωσε το νέο αντάρτικο στρατό που άρχισε να δημιουργείται το 1946, με την ονομασία «Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας».
Ηταν φυσικό η ηγεσία του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ να σκέφτεται και να κάνει σχέδια για το μεταπολεμικό κόσμο. Ομως στη διάρκεια του πολέμου δεν μπορούσε να προχωρήσει πέραν των ορίων που έθετε η Αντιχιτλερική Συμμαχία, που στην ουσία ήταν ένας ιδιαίτερος, διεθνής, προσωρινός, ιστορικός συμβιβασμός. Τι συνέβαινε; Οι δύο μεγάλες αγγλοσαξονικές καπιταλιστικές χώρες, η Αγγλία και οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, είχαν συμμαχήσει με την κομμουνιστική Σοβιετική Ενωση και τους ιδεολογικούς φίλους της ανά τον κόσμο, για να πολεμήσουν από κοινού τον Αξονα. Επρόκειτο στην πραγματικότητα για μια λυκοφιλία, που όμως έπρεπε να διατηρηθεί τουλάχιστον μέχρι το τέλος του πολέμου. Η ηγεσία της Αριστεράς είχε σχέδιο για την κατάληψη της Αθήνας από το 1943, που όμως ατόνησε και δεν τέθηκε ποτέ σε εφαρμογή.
Η ηγεσία του ΚΚΕ προσπάθησε ν' ακολουθήσει με συνέπεια την πολιτική εθνικής ενότητας απέναντι στον ξένο κατακτητή, που πρόβαλλε επίσης η Σοβιετική Ενωση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν ετίθεντο με τον ένα ή τον άλλο τρόπο και κοινωνικά αιτήματα για το παρόν και το μέλλον.
Αλλωστε, το ενωτικό πνεύμα της Αντιχιτλερικής Συμμαχίας -που τα μέλη της είχαν τελείως διαφορετικές ιδεολογικές κατευθύνσεις- θα έπρεπε να εκδηλωθεί και στις επιμέρους κατεχόμενες χώρες.
Ενα ιδιαίτερα σημαντικό γεγονός προς αυτή την κατεύθυνση ήταν η διάλυση από τον Στάλιν, τον Μάιο του 1943, της Κομμουνιστικής Διεθνούς, του ανώτατου οργάνου των Κ.Κ. Σε συνέντευξή του προς το βρετανικό ειδησεογραφικό πρακτορείο «Ρόιτερς», ο Στάλιν τόνισε ότι η πρωτοβουλία του για τη διάλυση του ανώτατου οργάνου των Κομμουνιστικών Κομμάτων στόχευε να συμβάλει αποφασιστικά «στην ενίσχυση της ενότητας του ενιαίου μετώπου των Συμμάχων» στον αγώνα τους εναντίον του φασισμού.
Με βάση τη γενική ενωτική πολιτική της πολεμικής περιόδου και τις κατά καιρούς σοβιετικές υποδείξεις, μέλη της ΕΑΜικής ηγεσίας εντάχθηκαν στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου.
Οι Βρετανοί ηγέτες ήλπιζαν ότι μεταπολεμικά θα μπορούσαν να επανεπιβάλουν την παλιά επιρροή τους στα ελληνικά πολιτικά πράγματα και οπωσδήποτε δεν πείθονταν από τις εκδηλώσεις «φιλίας» του ΕΑΜ. Ηθελαν να ξεκαθαρίσουν το δρόμο για την επιστροφή της μοναρχίας στην Ελλάδα και το ΕΑΜικό κίνημα το έβλεπαν ως έναν σοβαρό αντίπαλο, που έπρεπε να εξουδετερωθεί με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ή τουλάχιστον να μειωθεί σημαντικά η επιρροή του.
Οπως προκύπτει ανάγλυφα από τα απομνημονεύματα του Τσόρτσιλ, ο Βρετανός πρωθυπουργός περίμενε «οπωσδήποτε» τη σύγκρουση με το ΕΑΜ, που δεν έπρεπε να την αποφύγει υπό τον όρο ότι θα έχει επιλεγεί «προσεχτικά το έδαφος».
Ομως «η ένοπλη διαμαρτυρία» του ΕΛΑΣ, το Δεκέμβρη του 1944, βρίσκει τους Βρετανούς αρχικά ανέτοιμους. Ο Τσόρτσιλ έχει έκδηλα υποτιμήσει τους αντιπάλους του. Αναγκάζεται ν' αποσπάσει σημαντικές δυνάμεις από το μέτωπο του πολέμου εναντίον της χιτλερικής Γερμανίας. Στον Βρετανό στρατηγό Ουίλσον, ο Τσόρτσιλ τόνισε εμπιστευτικά ότι «η αποκατάσταση του νόμου και της τάξης στην Αθήνα είναι πιο σημαντική από την κατάληψη της Μπολόνια».2
Οι δυσκολίες του Τσόρτσιλ στην αντίσταση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ που περιορίζεται στην Αθήνα και τον Πειραιά, χαροποιούν τους «φίλους» του Ρώσους και Αμερικανούς.
Αλλά η σύγκρουση του Δεκέμβρη, παρά τον περιορισμένο σχετικά χρόνο διάρκειάς της, εντείνει τις εσωτερικές αντιθέσεις καθώς και οι δύο πλευρές θρηνούν θύματα.
Ο ΕΛΑΣ υφίσταται μια ήττα αλλά δεν χάνει ολοκληρωτικά τη μάχη. Διατηρεί σημαντικές δυνάμεις και κρύβει ένα μεγάλο μέρος του οπλισμού του, περιμένοντας καλύτερη στιγμή.
Από την άλλη, μετριοπαθείς δυνάμεις του ΕΑΜ αποστασιοποιούνται ώς ένα βαθμό από την οργάνωση. Ενώ μετριοπαθείς φιλελεύθερες δυνάμεις του βενιζελικού χώρου, που θα μπορούσαν υπό διαφορετικές συνθήκες να συμμετάσχουν σ' ένα αντιμοναρχικό μέτωπο ωθούνται προς τα δεξιά «από τον πανικό της εποχής», το φόβο της κομμουνιστικής επικράτησης, όπως αναφέρει ο Γιώργιος Σεφέρης.3
Η βρετανική ηγεσία παράλληλα με την Αριστερά είχε σοβαρά προβλήματα με τον Γεώργιο Β', που απαιτούσε να τον επαναφέρουν οι βρετανικές λόγχες στην Ελλάδα ανεξάρτητα από τη θέληση του ελληνικού λαού, και μάλιστα αμέσως μετά την απελευθέρωση. Ο Γεώργιος αρνούνταν να δεχτεί τη βρετανική τακτική που στόχευε τελικά στην επιστροφή του και μόνο κάτω από τις απειλές του Τσόρτσιλ αποδέχτηκε, στη διάρκεια του Δεκέμβρη, τη λύση της αντιβασιλείας στο πρόσωπο του αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού.
Ο Βρετανός υπουργός Μακμίλαν στις αρχές του 1945 έγραψε στο ημερολόγιο του ότι παράλληλα «με τους κομμουνιστές συνωμότες», «ο βασιλιάς των Ελλήνων είναι ο πραγματικός κακός της παράστασης». Από το χειμώνα του 1943 στο Κάιρο «ελισσόταν και παλινωδούσε». Και αρνούνταν να κάνει μια ξεκάθαρη δήλωση ότι δεν θα επιστρέψει στην Ελλάδα πριν ο λαός ν' αποφανθεί περί του πολιτειακού μ' ένα γνήσιο δημοψήφισμα· έτσι «το ισχυρό όπλο της αντιμοναρχικής προπαγάνδας» δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει τόσο αποτελεσματικά για τους «εξτρεμιστές». Ο Μακμίλαν δεν ξεχνούσε ότι η Ελλάδα ήταν από παλιά «διαιρεμένη» μεταξύ φιλο-μοναρχικών και δημοκρατών. «Ο βασιλιάς ήταν επικεφαλής ενός κόμματος - γενικά του φιλογερμανικού κόμματος, και όχι της χώρας».
Ενώ αντίθετα η βενιζελική παράδοση ήταν «δημοκρατική και φιλοβρετανική». Και η βασιλική στάση είχε «την τραγική της πλευρά», αφού προκαλούσε τη διαίρεση των αστικών κομμάτων αντί της κοινής τους αντιπαράθεσης» απέναντι στο μαρξισμό και την επανάσταση». 4
Αλλά οι ανησυχίες της βρετανικής ηγεσίας για το χαρακτήρα του Γεωργίου εκδηλώνονταν στον στενό ηγετικό της κύκλο και δεν αποκαλύπτονταν ευρύτερα. Η βρετανική ηγέτιδα τάξη είχε τις δικές της εμμονές, τα ταμπού και τα δόγματά της που την προσανατόλιζαν στην αποφασιστική υποστήριξη του Γεωργίου, αν και μια βενιζελική αντιμοναρχική κυβέρνηση πιθανόν να εξυπηρετούσε καλύτερα τα συμφέροντά της. Από την άλλη πλευρά, η επιστροφή του αρχηγού του ΚΚΕ Ν. Ζαχαριάδη από το στρατόπεδο του Νταχάου, στα τέλη Μαΐου 1945, ενίσχυσε -λόγω της ιδιοσυγκρασίας και των ιδεών του- τις επαναστατικές διαθέσεις του κόμματος.
Οπως είχε τονίσει στον γράφοντα ο Πέτρος Ρούσος, σε συναντήσεις μας, ο Ζαχαριάδης «ήθελε να πετύχει εκείνο που δεν είχαμε καταφέρει εμείς», δηλαδή την κατάληψη της εξουσίας και την ανατροπή του αστικού καθεστώτος.
Βέβαια, ο Ζαχαριάδης και ο Γεώργιος δεν αποτέλεσαν την αιτία για την ένοπλη σύγκρουση που επακολούθησε μεταξύ 1946-1949, ήταν όμως οπωσδήποτε εκφραστές ενός σκληρού πυρήνα ιδεολογικών φίλων τους στην Ελλάδα.
Τα αίτια του εμφυλίου πολέμου ήταν πολλά και ποικίλα, εσωτερικά αλλά και διεθνή.
Υπήρχαν σοβαρές κοινωνικές ανισότητες στην Ελλάδα από την προπολεμική περίοδο, που μερικές φορές είχαν επιδεινωθεί στη διάρκεια του πολέμου.
Η ηγεσία του ΚΚΕ τόνιζε, τον Οκτώβριο του 1945, ότι «την Ελλάδα χωρίζουνε καθαρά δυο στρατόπεδα. Πρώτα το στρατόπεδο της πλουτοκρατίας. Συγκεντρώνει στις γραμμές του τους δωσίλογους, τα παλιά τζάκια, όλους τους εκμεταλλευτές. Το άλλο στρατόπεδο αποτελεί ο κόσμος του ΕΑΜ, το μέτωπο της Λαϊκής Δημοκρατίας».
Αλλά οι κοινωνικές ανισότητες δεν έχουν οπωσδήποτε ως αποτέλεσμα έναν εμφύλιο πόλεμο, μια ταξική ένοπλη σύγκρουση.
Την ίδια περίοδο στη γειτονική Τουρκία οι κοινωνικές αντιθέσεις θα πρέπει να ήταν πιο έντονες απ' αυτές την Ελλάδα, όμως δεν έγινε εμφύλιος πόλεμος. Από τη μια πλευρά υπήρχε το τουρκικό στρατιωτικό και οικονομικό κατεστημένο, που είχε την ένοπλη δύναμη με το μέρος του. Από την άλλη πλευρά δεν υπήρχε ο υποκειμενικός εκείνος παράγοντας, ένα πολιτικό ή θρησκευτικό κόμμα ή οργάνωση, που να μπορεί να εμπνεύσει ένα σημαντικό τμήμα του λαού -και κυρίως των κοινωνικά καταπιεσμένων- με μια επαναστατική ιδεολογία ανατροπής.
Αντίθετα, στην Ελλάδα ή την Κίνα υπήρχε αυτός ο υποκειμενικός παράγοντας: ένα ισχυρό κομμουνιστικό κόμμα.
Η αμερικανική ηγεσία παρατήρησε ότι «η τουρκική κυβέρνηση και ο λαός της ήταν ενωμένοι» και αποφασισμένοι ν' αντισταθούν στη σοβιετική πίεση ενώ το ίδιο δεν συνέβαινε στην Ελλάδα, την Κίνα ή το Ιράν, όπου οι εσωτερικές κοινωνικές αντιθέσεις είχαν πάρει ή μπορούσαν να πάρουν τη μορφή της ένοπλης αντιπαράθεσης. 5
Ο Γεώργιος γνώριζε πολύ καλά, από τις προπολεμικές εμπειρίες του, ότι για την εδραίωση της εξουσίας του έπρεπε να ελέγχει στενά τις ένοπλες δυνάμεις της κρατικής μηχανής κατά πρώτο και κύριο λόγο.
Το χειμώνα του 1945-1946, η μυστική στρατιωτική οργάνωση του ΙΔΕΑ (Ιερός Δεσμός Ελλήνων Αξιωματικών) των βασιλοφρόνων και ακραίων δεξιών περιελάμβανε «εις τους κόλπους της το 75% των υπηρετούντων μονίμων κατωτέρων αξιωματικών και ταγματαρχών» στις κατά τόπους μονάδες ανά την Ελλάδα τού νεοσχηματιζόμενου ελληνικού στρατού.
Από τους πρώτους μήνες του 1945, μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας, που ο ΙΔΕΑ χαρακτήριζε «απαράδεκτο συμβιβασμό με τους κομμουνιστές», άρχισε η αντίστροφη μέτρηση με την εξάπλωση της φιλομοναρχικής τρομοκρατίας, που δεν αφορούσε μόνο την Αριστερά αλλά και τους αντιμοναρχικούς φιλελεύθερους δημοκράτες που εθεωρούντο «συνοδοιπόροι».
Ο ΙΔΕΑ, που ήταν υπέρ της συνεργασίας με τα στελέχη των Ταγμάτων Ασφαλείας, είχε αρχίσει να ενισχύει συστηματικά τις παραστρατιωτικές ομάδες της άκρας Δεξιάς ανά την Ελλάδα.
Την άνοιξη του 1945, ο Βρετανός πρόξενος Ραπ μετέδωσε ότι «φανατισμένα βασιλόφρονα στοιχεία στην Εθνοφυλακή κάνουν αισθητή την παρουσία τους, και σε πολλές περιπτώσεις είναι εκτός ελέγχου». Απλοί αντιμοναρχικοί «συχνά προπηλακίζονται με το πρόσχημα ότι είναι κομμουνιστές...
Ο στόχος είναι να εξασφαλιστεί η επιστροφή του βασιλιά διαμέσου της δεξιάς τρομοκρατίας».6
Ενα επιφανές στέλεχος του Φόρεϊν Οφις, ο σερ Ορμ Σάρτζεντ, επίσης ανησυχούσε με τις ελληνικές εξελίξεις όπου, οι δωσίλογοι δεν τιμωρούνταν» και από τις ανταποκρίσεις του Βρετανού πρεσβευτή στην Αθήνα προέκυπτε το συμπέρασμα ότι «η συμμμετοχή στο ΕΑΜ έτεινε να θεωρείται μεγαλύτερο έγκλημα από τη συνεργασία με τους Γερμανούς».
Οι θέσεις και οι υποδείξεις του Σάρτζεντ για τιμωρία των Ελλήνων δωσιλόγων δεν άρεσαν καθόλου στου Τσόρτσιλ, που αναγκάστηκε να παρέμβει γράφοντάς του: «Νομίζω ότι οι δωσίλογοι στην Ελλάδα σε πολλές περιπτώσεις έκαναν ό,τι καλύτερο μπορούσαν για να προφυλάξουν τον ελληνικό πληθυσμό από τη γερμανική καταπίεση. Τουλάχιστον δεν έκαναν τίποτα για να εμποδίσουν την είσοδο των απελευθερωτικών δυνάμεων ούτε έδωσαν οποιαδήποτε υποστήριξη στα σχέδια του ΕΑΜ. Οι κομμουνιστές είναι ο κύριος αντίπαλος, αν και η τιμωρία των επιφανών φιλογερμανών συνεργατών θα πρέπει να γίνει μ' ένα νόμιμο και αυστηρό τρόπο, ειδικότερα αν ενέχονται για την προδοσία νομιμοφρόνων Ελλήνων. Δεν πρέπει να υπάρξει ζήτημα επαύξησης των ποινών εναντίον των δωσιλόγων με σκοπό να κερδηθεί η επιδοκιμασία των κομμουνιστών...».7
Για τον Βρετανό πρέσβη Λίπερ «τα δύο βασικά σκάνδαλα» μέσα στο 1945 ήταν «η κερδοσκοπία και η τρομοκρατία». «Οι ακρότητες της Εθνοφυλακής έπρεπε να τιμωρηθούν» καθώς η νέα αυτή ένοπλη κρατική δύναμη εχρησιμοποιείτο «από την άκρα δεξιά με τη συνενοχή των αξιωματικών του Γενικού Επιτελείου».
Ο ΙΔΕΑ με τη σειρά του έδωσε εντολή για την ενίσχυση «υπό των μικρών αξιωματικών συγκεκαλυμμένως, των διαφόρων αντικομμουνιστικών ομάδων, ηθικώς, δι' οπλισμού, πυρομαχικών και ελευθερίας ενεργείας...».8
Εκτός των έντονων οικονομικών, κοινωνικών και ιδεολογικών αντιθέσεων που κυριαρχούσαν μεταξύ των ελληνικών αντίπαλων πολιτικών δυνάμεων, υπήρχαν και άλλοι παράγοντες που ωθούσαν σε μια επιδείνωση της κατάστασης στην Ελλάδα. Κατ' αρχήν, τα σχέδια και η τακτική του Τίτο όξυναν τις ελληνικές εξελίξεις. Σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας, ιδρύθηκε στη Γιουγκοσλαβία, με πρωτοβουλία των εκεί ιθυνόντων, το ΝΟΦ (Λαϊκό Απελευθερωτικό Μέτωπο) των Σλαβομακεδόνων, που άρχισαν να επιστρέφουν παράνομα στην Ελλάδα και ν' ασκούν έντονη αυτονομιστική προπαγάνδα, αλλά και ένοπλη δράση, καταγγέλλοντας τη Συμφωνία της Βάρκιζας ως «προδοτική» και κατηγορώντας την ηγεσία του ΚΚΕ ως «ύποπτη», «οπορτουνιστική» κ.ά.
Οι τοπικές οργανώσεις του ΚΚΕ στη Β. Ελλάδα κατήγγειλαν αρκετές φορές την αυτονομιστική δράση του ΝΟΦ. Αλλά ο Τίτο πίεζε επίμονα, προσφέροντας στο ΚΚΕ «αμέριστη συμπαράσταση» αν θα αποφάσιζε ν' αρχίσει έναν νέο ένοπλο αγώνα.
Την ίδια θέση ακολουθούσε και ο Εμβέρ Χότζα στην Αλβανία, που ανησυχώντας ιδιαίτερα για τις επίσημες ελληνικές διακηρύξεις για απελευθέρωση της Βορείου Ηπείρου επιθυμούσε την ένοπλη δράση του ΚΚΕ ως αποτρεπτικού και προειδοποιητικού παράγοντα για τις ελληνικές εθνικές διεκδικήσεις.
Οι μεταπολεμικές εθνικές διεκδικήσεις των βαλκανικών κρατών ήταν αναμφίβολα ένας παράγοντας όξυνσης της ατμόσφαιρας στα Βαλκάνια. Οι Γιουγκοσλάβοι διεκδικούσαν την ελληνική Μακεδονία, οι Βούλγαροι ξαναμιλούσαν δειλά για τη Θράκη. Η επίσημη ελληνική πλευρά μιλούσε όχι μόνο για τη Βόρειο Ηπειρο, αλλά και για μικρές αναδιαρρυθμίσεις των συνόρων με τις Γιουγκοσλαβία και Βουλγαρία υπέρ της Ελλάδας.
Σε τελευταία ανάλυση, στο βαλκανικό χώρο προβάλλονταν διεκδικήσεις που αμφισβητούσαν την εδαφική επικράτεια των σχηματιζόμενων μπλοκ, δυτικού και σοβιετικού, σ' αυτή την περιοχή. Παράλληλα, η βαθμιαία επιδεινούμενη διεθνής ατμόσφαιρα ανάμεσα στα σχηματιζόμενα αντίπαλα πολιτικο-στρατιωτικά μπλοκ εστίαζε την προσοχή και των δύο πλευρών στην έκρυθμη ελληνική κατάσταση, που θα μπορούσε ν' αποτελέσει τόπο διερεύνησης των αντιδράσεων του αντιπάλου, επίδειξης δύναμης, άσκησης πίεσης και προειδοποίησης.
1. Ε. Βαζαίου, Τα άγνωστα παρασκήνια της Εθνικής Αντιστάσεως εις την Πελοπόννησον, σ. 88-89
2. Το σύνδρομο του Οδυσσέα, σελ. 49
3. Γ. Σεφέρης, Πολιτικό Ημερολόγιο Β', σ. 57-58
4. Ημερολόγιο Μακμίλαν, 11.1.1945
5. Ελλάδα ανάμεσα σε δύο κόσμους, σ. 254
6. PREM 3/213/17, 20.4.1945
7. Ελλάδα ανάμεσα.. σ. 348
8. Γ. Καραγιάννης, Το δράμα της Ελλάδος, σ. 225, 238 - 239, και Ελλάδα ανάμεσα.. σ. 354-355
Ο Greek born Mίλτος Μανέτας βρίσκεται στο Λονδίνο -ίσως έχει γυρίσει μόλις από μια βόλτα στο Ηighgate, δίπλα στο σπίτι του-, μιλάει με ιταλική προφορά (λυρικές καταλήξεις), γρήγορα, με μεγάλες προτάσεις και μια αλληλουχία νοημάτων που επιστρέφουν πάντα στο βασικό concept «το Ίντερνετ είναι μια χώρα - αιωρούμενη». 
Σε λίγες μέρες φεύγει για το γύρο του κόσμου (Νέα Υόρκη, ΜΙΤ, Silicon Valley, Σαν Φρανσίσκο, Λος Άντζελες, Ιαπωνία, Βομβάη) προκειμένου να ετοιμάσει τα έργο του για την Μπιενάλε της Βενετίας: το πρώτο Ιnternet Ρavilion! Τι ακριβώς θα κάνει εκεί;
«Μου ζήτησαν να κάνω μια αναδρομική έκθεση με πίνακές μου, ήταν όμως δύσκολο να βρω οικονομική στήριξη. Άρχισα να ψάχνω τι να κάνω, πήγα σε παλάτια, σε μουσεία, ό,τι ήθελα να κάνω όμως ήταν απλά ακριβό. Έτσι, αποφάσισα ότι δεν χρειάζομαι χώρο. Έχω το Ίντερνετ, που είναι η καινούργια διεθνής χώρα, μια χώρα παράλληλη, πάνω από τις υπόλοιπες. Είναι η αιωρούμενη χώρα και της αξίζει να έχει το δικό της Ρavilion στην Μπιενάλε. Η ιδέα μου ήταν να μην κάνω τίποτα από αυτά που ήδη ξέρω. Περισσότερο από το να εκθέσω με ενδιαφέρει να δημιουργήσω. Θα κάνω το γύρο του κόσμου προκειμένου να φτιάξω ένα πορτρέτο του ίντερντ μέσα στο Ίντερνετ. Σαν να βάζω ένα καθρέπτη και μέσα σε αυτόν να καθρεφτίζεται το ίδιο το Ίντερνετ. Θα μαζέψω τα κομμάτια αυτού του πορτρέτου, όπως γίνεται και όταν ζωγραφίζεις έναν πίνακα και κοιτάς το πρόσωπο από κάθε πιθανή γωνιά πριν το ζωγραφίσεις. Έτσι, η Μπιενάλε θα είναι μια πεθαμένη έκθεση, με την έννοια ότι τα έργα θα κρέμονται σαν νεκρά, ενώ το Ιnternet Ρavilion θα παραμένει ζωντανό καθ' όλη τη διάρκεια, αφού θα είναι ένα παράθυρο που έρχονται και το γεμίζουν καινούργια πράγματα.
Γιατί το ονομάζεις «the biggest pavilion ever»;
Θα είναι το μεγαλύτερο που έχει γίνει ποτέ σε μπιενάλε, θα είναι όσο μεγάλο θέλεις. Λέμε ότι ο ουρανός είναι μεγάλος, με την έννοια του ατελείωτου, όμως το Ρavilion θέλω να δίνει την αίσθηση ότι τελειώνει κάπου. Αυτός ο χώρος που μοιάζει σχεδόν άπειρος πρέπει να σου δημιουργεί την αίσθηση ότι κάπου κλείνει, ότι υπάρχουν όρια. Αυτό είναι το Ίντερνετ, ένας χώρος όπου συνυπάρχουν το θετικό και το αρνητικό. Θέλω να δούμε τη σκιά του στο μέλλον, το πραγματικό Ίντερνετ, το επόμενο, που θα είναι τελείως διαφορετικό από αυτό που ξέρουμε. Το Ίντερνετ σήμερα είναι σαν τα σχέδια των πρωτόγονων στις σπηλιές.
Πώς βρίσκεις όμως το συναισθηματικό ρεπερτόριο που απαιτεί η καλλιτεχνική δημιουργία μέσα σε ένα χώρο «τεχνικών απαιτήσεων», όπως το Διαδίκτυο;
Όλη μου η δουλειά από το 2000 είναι πάνω σε αυτό: πώς μπορούμε να βρούμε το κομμάτι του Ίντερνετ που είναι συναισθηματικό. Αυτό είναι το δικό μου ενδιαφέρον, όχι το dark και κομπιουτερίστικο Ίντερνετ. Πιστεύω πως το κομπιούτερ είναι απλώς σαν το κοστούμι, ενώ η ουσία του Ίντερνετ είναι ανθρώπινη. Στηρίζεται στα συναισθήματα - σκέψου πως κάνοντας «κλικ» πας εντελώς αλλού.
Είναι όμως και η χώρα των ρόλων, της πλήρους απώλειας (ή παραποίησης;) της ταυτότητας. Αγαπημένο θέμα της τέχνης...
Όταν ένας εγκληματίας πήγαινε στην Αμερική για πρώτη φορά, μπορούσε να αλλάξει ταυτότητα και να υποδυθεί έναν άλλο χαρακτήρα. Αυτό δεν είναι κάτι νέο. Δεν έχει να κάνει με την ταυτότητα ως τεχνολογικό χωράφι το να υποκρίνεσαι και να αλλάζεις διαρκώς. Κάποιος μπορεί να είναι αγόρι, αλλά στο Ίντερνετ να κάνει το μικρό κορίτσι (αυτό που πάντα ήθελε να είναι). Το Ίντερνετ είναι μια χώρα ανοιχτή, δεν υπάρχουν νόμοι και το χρήμα δεν αντανακλά την πραγματικότητα. Είναι αναρχικό.
Εσύ πως πήγες στην «Αμερική»;
Εγώ πήγα και απλώς τη βρήκα αυτή την «Αμερική». Δεν ανακαλύπτει πράγματα η τέχνη, πάει εκεί που είναι οι πιθανότητες και τις απεικονίζει. Είναι ένα πορτρέτο πιθανοτήτων. Τους δίνει μια εικόνα και τις αλλάζει κιόλας. Από εκεί που ήταν Ίντερνετ γίνεται πίνακας, απελευθερώνει αντικείμενα ή έννοιες από τη δυναστεία της ύπαρξης. Φαντάσου κάποιον που ζωγραφίζει μια καρέκλα: αυτομάτως αυτή αλλάζει και γίνεται φάντασμα του πίνακα. Δεν θα ξανακάτσεις σε αυτή την καρέκλα χωρίς να σκεφτείς τον πίνακα. Η τέχνη έχει αυτή την επαναστατικότητα, μας ξαναδίνει πίσω τη ζωή που έχουμε χάσει μέσα στις πληροφορίες. Είναι αυτό που λέει ο Έλιοτ, πως έχουμε χάσει τη γνώση μέσα στις πληροφορίες. Όμως η τέχνη την ξαναφέρνει πίσω, όχι ως ποσότητα αλλά ως πιθανότητα. Αυτό κάνω με τη δουλειά μου, ένα πορτρέτο του Ίντερνετ που την ίδια στιγμή το καταργεί.
Στο νέο εικαστικό περιβάλλον αλλάζει και η υφή ή η ανάγκη του ταλέντου;
Με το Ίντερνετ θέλεις λιγότερο ταλέντο για να κάνεις ένα σπουδαίο έργο τέχνης. Αλλά τελικά έχει ελάχιστη σχέση το ταλέντο με την τέχνη. Δεν κάνουν οι ταλαντούχοι τα σπουδαία έργα τέχνης.
Αλλά, ποιοι τα κάνουν;
Αυτοί που τα έχουν βρει! Δεν χρειάζεται να είναι ταλαντούχος ο Κολόμβος για να μην πάει στην Ασία, αντιθέτως, χρειάζεται να είναι λίγο ατάλαντος καπετάνιος, να μη σκεφθεί τα πιθανά προβλήματα που θα αντιμετωπίσει, να βγει εκτός πορείας για να φτάσει στην Αμερική. Αν είσαι busy, αν έχεις πράγματα να σε κρατάνε, τότε δεν ανακαλύπτεις την Αμερική αλλά πας στην Ινδία και αγοράζεις ινδικά προϊόντα.
Εσύ το λες αυτό; Κοιτώντας το site και τις εκθέσεις σου είναι προφανές ότι είσαι απίστευτα busy...
Είμαι, αλλά την ίδια στιγμή μπορώ να περπατώ στο Παρίσι και να χαζεύω τη σκόνη στους δρόμους. Η ζωή μου είναι κομμάτια πραγμάτων που δεν έχουν ολοκληρωθεί, γιατί προτιμώ να είμαι χαμένος στα άστρα. Αυτό το δικαίωμα πρέπει να σώσει ο καλλιτέχνης, αυτό είναι το σημαντικό, όχι να το να κάνει εκθέσεις. Δουλεύω όταν είμαι υποχρεωμένος, αλλά προσπαθώ να το κάνω ποιοτικά, όπως τώρα, που μιλάμε. Δεν προσπαθώ να πω αυτό που ξέρω για μένα αλλά πράγματα που δεν ξέρω.
Αναζητάς τη συγκίνηση στην τέχνη;
Αυτό που με οδηγεί, ο λόγος που κάνω τέχνη είναι η συγκίνηση. Πάντα γυρνάω να δω τους τρεις καλλιτέχνες που μου δημιουργούν φόρτιση.
Ποιους;
Τα τρία Ρ: Ρούμπενς, Ρέμπραντ, Ραφαέλ, με αυτήν τη σειρά. Βλέπω ένα έργο του Ρούμπενς και τα χάνω, δεν μπορώ να κρατήσω τα συναισθήματά μου, μετά του Ρέμπραντ και διαπιστώνω πως ξεπερνάει τον προηγούμενο, και στο τέλος του Ραφαέλ, και αναρωτιέμαι πώς είναι δυνατόν να σε αγγίζει έτσι ένας πίνακας.
Σε ποια στιγμή αποφάσισες να στρέψεις την τέχνη σου στο Ίντερνετ; Σε κάποια φάση αδιεξόδου ίσως;
Κάθε άλλο, εκείνη την ώρα ήμουν πραγματικά ευτυχισμένος. Είχα μόλις καταφέρει να κάνω μια σειρά από πίνακες. Δεν είχα ποτέ ταλέντο ως ζωγράφος και ήταν για μένα αυτή η μεγαλύτερη φαντασίωση. Ήμουν απόλυτα ευτυχής και, ξαφνικά, εκείνη τη στιγμή άρχισα να ασχολούμαι με το Ίντερνετ. Αλλά, πραγματικά, δεν ξέρω πώς έγινε αυτό. Το έπαθα σαν τον Κολόμβο που πήγε στην Αμερική, αλλά δεν είχε καταλάβει ότι βρίσκεται εκεί, νόμιζε ότι είναι στην Ινδία. Πας στην παραλία, χαζεύεις, και ξαφνικά λες «Μy God, it's an other place!». Ένας χώρος που γίνεται δυνατός, παίρνει υπόσταση και επισκιάζει τα υπόλοιπα. Ο χώρος του Ίντερνετ.
