Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΓΚΙΩΝΗ
Το βράδυ της 16ης Δεκεμβρίου 1974 η Ενωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ) είχε διοργανώσει στο θέατρο «Αλίκη» τιμητική εκδήλωση αφιερωμένη στον Κώστα Βάρναλη, που δεν ήταν μόνο μέγας ποιητής αλλά και επίλεκτο μέλος της δημοσιογραφικής οικογένειας.
 
Ο ίδιος δεν μπορούσε να παραστεί καθώς νοσηλευόταν βαριά άρρωστος. Με το τέλος της εκδήλωσης αντιπροσωπεία της ΕΣΗΕΑ τον επισκέφτηκε στο νοσοκομείο προκειμένου να του επιδώσει τιμητική περγαμηνή για την όλη προσφορά του, που εκείνος εδέχθη με καταφανή συγκίνηση. Λίγο αργότερα, το ίδιο βράδυ, έφευγε απ' τη ζωή - υποθέτω ευχαριστημένος.
 

Ηταν 90 χρόνων (14/02/1884-16/12/1974) και ήταν ο δεύτερος τής, κατά τον Γιάννη Ρίτσο, «ομοουσίου τριάδας» του πνεύματος που εκδημούσε. Είχε προηγηθεί ο Μάρκος Αυγέρης (1883-1973) και ακολούθησε ο Βασίλης Ρώτας (1889-1977). Αντάμα στον μακροχρόνιο βίο τους -στο πνεύμα, στην αριστερή ιδεολογία - αντάμα, περίπου, και στο τέλος.
 
Την εκδήλωση στο θέατρο «Αλίκη» είχαμε παρακολουθήσει με την Ελένη Βαροπούλου, για λογαριασμό της «Αυγής», όπου εργαζόμασταν τότε. Δεν χρειάστηκε όμως να γράψουμε κάτι. Τον κατευόδωσε ο Τάσος Βουρνάς.
«Αντεθνικώς δρων»
 

Θαύμαζα τον Κώστα Βάρναλη για τα ποιήματά του («Το φως που καίει»), τα πεζά του («Η αληθινή απολογία του Σωκράτη», «Το ημερολόγιο της Πηνελόπης»), τα δοκίμιά του για τον Σολωμό και άλλους λόγιους, τους «Δικτάτορες» (σύντομα πορτρέτα -καρφιά Ρωμαίων αυτοκρατόρων- δικτατόρων), τα χρονογραφήματά του στην «Αυγή», και πριν σε άλλες εφημερίδες (όπου δημοσιογραφούσε για τον επιούσιο από το 1926, όταν, όντας καθηγητής Φιλολογίας στη μέση εκπαίδευση, παύτηκε ως «αντεθνικώς δρων». Αργότερα... επιβαρύνθηκε περισσότερο - τιμήθηκε με το βραβείο «Λένιν», το σοβιετικό «Νόμπελ»). Και φυσικά απολάμβανα κι εγώ τα δύο ποιήματά του που είχε μελοποιήσει ο Μίκης Θεοδωράκης: τους «Μοιραίους» και την «Μπαλάντα του Αντρίκου».
 
Θαύμαζα την οξύνοια της γραφής του, το σαρκασμό, το χιούμορ, την ενεργό παρουσία του σε κάθε κρίσιμη στιγμή του τόπου. Πολλές φορές, προδικτατορικά, όταν πήγαινα στην «Αυγή», τον έβλεπα σκυμμένο στα γραφτά του, χωρίς να τολμώ να του μιλήσω.
 

Δεν πιάστηκε στη δικτατορία του 1967 (ήταν 83 χρόνων -έπιασαν κι εξόρισαν τον Ρώτα, που ήταν μικρότερος: 78...). Είχε εξοριστεί το 1935, επί δικτατορίας Κονδύλη, μαζί με τον Δημήτρη Γληνό. Απαγορεύτηκαν όμως τα βιβλία του, αλλά αυτός δεν σταμάτησε να γράφει. Μετά τη δικτατορία και το θάνατό του κυκλοφόρησε το 1975 η ποιητική του συλλογή «Οργή λαού», με ευθείες βολές κατά της χούντας.
 
Ζητήσαμε τότε για το περιοδικό «Τετράδιο» (που βγάζαμε με τον Φώντα Λάδη), μέσω της εκδότριάς του, της κυράς του «Κέδρου» Νανάς Καλλιανέση, να τον ιδούμε για μια συνέντευξη. «Ας μου κάνουν μερικές γραφτές ερωτήσεις» είπε έπειτα από πίεση. Του στείλαμε, αλλά προφανώς δεν τον ενέπνευσαν. Μας έστειλε το ακόλουθο χειρόγραφο σημείωμα, που δημοσιεύσαμε στο περιοδικό (Σεπτέμβριος 1974):
 
«Αγαπητέ μου, μου ζητάτε να γράψω όλη μου τη ζωή, την πεζή και δημιουργική. Ο,τι έκανα, ό,τι έγραψα το ξέρετε καλύτερα από μένα. Αν είμαι ευχαριστημένος από το διώξιμο της πιο αδίσταχτης διχτατορίας των ξένων, αυτό είναι περιττό να το πω. Ελπίζω κάποτε ν' απαλλαγούμε από την ξένη και την ντόπια, όπως ζητάμε όλοι μας. Ελπίζω ν'αποτινάξουμε την τυραννία και την εκμετάλλευση των ξένων όρνεων».
Κατευόδιο
 

Ζητήσαμε, για το επόμενο τεύχος (Οκτώβριος 1974), να τον φωτογραφίσουμε για το εξώφυλλο, μια και προδημοσιεύαμε πέντε ποιήματα από την «Οργή λαού» -και δέχτηκε. Πήγα με τον φωτογράφο. Μας περίμενε καλοντυμένος, αλλά φανερά καταπονημένος. «Γρήγορα, γιατί κρυώνω!» λέει στον φωτογράφο. Ήταν απόβραδο. «Σε λίγο θα πρέπει να ξαπλώσει», μας λέει μια ανιψιά του, που τον φρόντιζε.
 
Τον ταλαιπωρούμε κομμάτι με τις μετακινήσεις που του ζητάει ο φωτογράφος. Γκρινιάζει, αλλά μας κάνει το χατίρι. Τελειώνοντας θέλησα να του κάνω μια-δυο ερωτήσεις (φωνάζοντας στο αυτί του, γιατί δεν καλάκουγε), αλλά φάνηκε απρόθυμος. Μάλλον το παρακάναμε.
Φεύγοντας θυμήθηκα την καλή ανατροφή που έχω από τη μάνα μου κι έσκυψα και του φίλησα το χέρι. Έδειξε να συγκινήθηκε: «Καθίστε λίγο ακόμα...». «Θα πρέπει να ξαπλώσει», ψιθυρίζει η ανιψιά. «Να μη σας κουράσουμε άλλο. Σας ευχαριστούμε για όλα». «Να 'στε καλά, παιδιά μου».
 

Τον κατευόδωσε από τις σελίδες του «Τετραδίου» (Φεβρουάριος 1975) μ' ένα θερμό κείμενό του ο Βασίλης Ρώτας. Εκεί υπάρχει και μια στιχομυθία μεταξύ Βάρναλη - Ρώτα, όταν ο δεύτερος τον είχε επισκεφθεί λίγο καιρό πριν στο νοσοκομείο και τον βρήκε απελπισμένο. «Μην κάνεις έτσι, καημένε Κώστα, το πολύ πολύ να πεθάνεις!» του λέει. Και ο Βάρναλης: «Λίγο το' χεις;»

Τα έργα του αποτελούν κομμάτια της ιστορίας του λαού μας
Ο Γιώργος Φαρσακίδης γεννήθηκε το 1926 στην Οδησσό. Το 1933 εγκαθίσταται με την οικογένειά του στη Θεσσαλονίκη. Η αγάπη του για τη ζωγραφική φανερώνεται από τα παιδικά του κιόλας χρόνια…

Την περίοδο της Κατοχής δουλεύει στο μύλο του «Αλλατίνη», όπου ήταν τα γερμανικά αρτοποιεία. Εκεί αναπτύχθηκαν οι πρώτοι αντιστασιακοί πυρήνες. Οπως λέει ο ίδιος: «Στην Κατοχή θα φιλοτεχνήσω γελοιογραφίες με στόχο τους εισβολείς και τους “Ελληνες” συνεργάτες τους…». Το 1943 γίνεται μέλος του ΚΚΕ και το ’44 εντάσσεται στον ΕΛΑΣ Χαλκιδικής, όπου και τραυματίζεται δύο φορές σε μάχη με Γερμανούς και Βούλγαρους, μένοντας ανάπηρος στα δύο του χέρια.

Στη συνέχεια παίρνει τον ίδιο «δρόμο», που ακολουθούν και χιλιάδες σύντροφοί του μετά την Απελευθέρωση. Από το ’49 μέχρι το ’61 (με ένα μικρό διάλειμμα το ’56) και άλλα 3,5 χρόνια στη διάρκεια της χούντας θα «επισκεφτεί» τη Μακρόνησο, τον Αη Στράτη, τη Γυάρο και τη Λέρο. Συνολικά 16,5 χρόνια εξορίας. Εκεί δημιουργεί σπουδαία έργα, αδιάψευστα ντοκουμέντα του αγώνα και του πολιτισμού των εξόριστων αγωνιστών. «Η πρώτη μου γνωριμία με την ξυλογραφία είχε γίνει το 1949 – ’50 στο “Σύρμα” των πολιτών στο ΑΕΤΟ – ΕΣΑΙ στο Μακρονήσι…».

Ακολούθησε ο Αη Στράτης. «Στον Αϊ-Στράτη υπήρχε πολλή αρρώστια μετά τα βασανιστήρια της Μακρονήσου. Ολοι κάναμε φοβερή οικονομία. Στέλνοντας κάρτες δηλώναμε ότι ζούμε, ότι αντιστεκόμαστε. Οι κάρτες θα ήταν μια επαφή, θα είχαμε μια συμπαράσταση από τις οικογένειές μας και τον περίγυρο…».

Με την επιβολή της δικτατορίας ο Φαρσακίδης θα μεταφερθεί στη Γυάρο.
«Για μένα πάντα θα υπάρχει η “Ιθάκη” μου, η ιδεολογία μου»

Μετά την πτώση της χούντας, ο Γ. Φαρσακίδης δημοσιεύει εργασίες του σε εφημερίδες, εκθέτει, τυπώνει και κυκλοφορεί τα έργα του. Το 1984, το βιβλίο του «Η Πρώτη Πατρίδα» παίρνει το πρώτο βραβείο της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών.

Η εικαστική και η λογοτεχνική του δουλειά γίνεται γνωστή στην ΕΣΣΔ και σε άλλες χώρες. Κριτικά σχόλια και παρουσίαση δημοσιεύονται στην «Πράβντα», στην «Ισβέστια», στη «Σοβιέτσκαγια Κουλτούρα» και άλλα έντυπα. Καλεσμένος από την εφημερίδα «Πράβντα» στο γιορτασμό για τα 30χρονα της Αντιφασιστικής Νίκης, ο Γ. Φαρσακίδης τιμήθηκε για την αγωνιστική και καλλιτεχνική του δραστηριότητα με το Ανώτατο Χρυσό Μετάλλιο της Σοβιετικής Επιτροπής Ειρήνης.

Στα επόμενα χρόνια συνεχίζει τη δραστηριότητά του οργανώνοντας εκθέσεις των εικαστικών του έργων, ταξιδεύοντας και συγγράφοντας μια σειρά βιβλίων, πάνω από 25, που αφορούν τόσο τα προσωπικά του βιώματα, όσο και δοκίμια σε θέματα ιστορικά και φιλοσοφικά.

Αυτόν τον αγωνιστή, αυτόν τον κομμουνιστή δημιουργό τιμά με μια ξεχωριστή έκθεση το ΚΚΕ… Κλείνουμε αυτήν τη μικρή αναδρομή στη ζωή και το έργο του Γ. Φαρσακίδη με τα δικά του λόγια:

«Είναι μια ζωή, την οποία ποτέ δε θα ‘θελα ν’ αλλάξω. Όπως δεν άλλαξα και την πίστη μου κι ας απομυθοποιήθηκαν κάποια πράγματα. Το ιδανικό παρέμεινε το ίδιο. Ο Λένιν έλεγε ότι κομμουνιστής είναι εκείνος που συμβάλλει, ώστε να προωθήσουμε, έστω κι ένα βηματάκι, προς την επανάσταση. Ούτε μεγάλα λόγια, ούτε εξάρσεις. Απλώς, πρακτικά, να συμβάλλεις με ένα μικρό λιθαράκι. Αυτό που μπορεί να προσφέρει ο καθένας. Για μένα οι ιδέες του σοσιαλισμού συνοψίζονται στη φράση “να ανθρωπέψει ο άνθρωπος”. Για μένα, θα υπάρχει πάντα η “Ιθάκη” μου, η ιδεολογία μου. Ποτέ δε θα ‘θελα να κάνω συμβιβασμό, να κάνω πίσω, να αρνηθώ. Αυτό ποτέ δε θα το κάνω».



17-09-2017 Ο υπέργηρος Γιώργος Φαρσακίδης, ο ανάπηρος (αποτέλεσμα της δράσης του στον πόλεμο κατά των Ναζιστών καθαρμάτων), ο καθηλωμένος σε καρέκλα, την ώρα του ακούσματος της Διεθνούς ζήτησε από τους ανθρώπους του να τον σηκώσουν και με την δύναμη που μόνο αγωνιστές του μεγέθους και της προσφοράς του μπορούν να έχουν, ύψωσε την γροθιά του ψηλά

Το παρακάτω αφιέρωμα αποτελεί τμήμα των έργων του από την Μακρόνησο. Οι εικόνες βρίσκονται στο λεύκωμα του ιδίου με τίτλο «Μακρόνησος»














 

«Οι μεγάλοι μου πίνακες γεννιώνται σιγά σιγά μέσα στην καρδιά μου», έλεγε ένας πρωτοπόρος της αφηρημένης τέχνης, ο Βασίλι Καντίνσκι. Ο ζωγράφος έπαιζε με τα χρώματα και τις φόρμες σαν να ήταν νότες της μουσικής. Ενεργούσε σαν τον συνθέτη που αναζητάει μέσα από την ποικιλομορφία της παρτιτούρας να αποδώσει τις αντιθέσεις, τη συνύπαρξη, εντάσεις ή αρμονία. Με τη σημαντική στροφή που πραγματοποίησε προς την αφηρημένη τέχνη, μπόρεσε να ξεπεράσει τη δέσμευση της φιγούρας.
Για πρώτη φορά έπειτα από είκοσι χρόνια, το Κέντρο Πομπιντού παρουσιάζει μια μεγάλη έκθεση με 100 έργα του ρώσου καλλιτέχνη. Μετά το Μόναχο και πριν από τη Νέα Υόρκη, το Μπομπούρ παρουσιάζει την έκθεση αυτή μέχρι τις 20 Αυγούστου. Η χρονολογική διαδρομή δείχνει τη συμβολή του καλλιτέχνη στη σύγχρονη τέχνη, τις επιλογές και τις ιδέες που εξέφρασε και τη συμμετοχή του στα πρωτοποριακά ρεύματα της εποχής του.
Ο Καντίνσκι γεννήθηκε στη Μόσχα το 1866, σε εύπορη οικογένεια. Σπούδασε νομικά και οικονομία μέχρι το 1895, αλλά όταν πήρε το δίπλωμά του έφυγε στο Μόναχο για σπουδές καλών τεχνών. Γνωρίζει τη ζωγράφο Γκαμπριέλ Μίντερ, ταξιδεύουν μαζί σε πολλές χώρες και το 1906 βρίσκονται στο Παρίσι όπου ο ζωγράφος μένει ένα χρόνο. Ζωγραφίζει τοπία, συνθέσεις, συναναστρέφεται μία διεθνή ομάδα καλλιτεχνών, παίρνει μέρος σε εκθέσεις, συνδέεται με τον Μπρακ, τον Πικάσο, τον Ντερέν, τον Κλέε. Το 1908 ο Καντίνσκι επιστρέφει στο Μόναχο, διανύοντας περίοδο δημιουργικού οργασμού.
Ενα βράδυ ανακαλύπτει στο ημίφως, τοποθετημένο στο καβαλέτο του, «έναν εκπληκτικό πίνακα, που εμφάνιζε ένα υπέροχο μείγμα από χρώματα, χωρίς κεντρικό θέμα». Γοητευμένος, τον πλησιάζει και ανακαλύπτει ότι πρόκειται για έργο του τοποθετημένο ανάποδα. «Τότε όλα έγιναν ξεκάθαρα στο μυαλό μου», θα πει αργότερα. «Η περιγραφή των αντικειμένων δεν έχει καμιά θέση στη ζωγραφική μου, είναι μάλιστα αρνητική». Εκτιμά ότι η απεικόνιση του «ρεαλιστικού» κόσμου τον περιορίζει, ανακαλύπτει ό,τι τα χρώματα και οι φόρμες αρκούν για να εκφράσει ότι αισθάνεται. Ετσι ξεκινάει η μεταστροφή του προς την αφηρημένη τέχνη.
Ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος θέτει τέλος στη δημιουργική αυτή εποχή, τον αναγκάζει να επιστρέψει στη Μόσχα. Ζει την εμπειρία της επανάστασης των μπολσεβίκων, αναλαμβάνει διάφορες δημόσιες θέσεις στο νέο καθεστώς, ξαναρχίζει να ζωγραφίζει. Το 1921 επωφελείται από μία εθνική αποστολή για να ξαναγυρίσει στη Γερμανία. Θα παραμείνει εκεί μέχρι το 1933. Συμμετέχει στα καλλιτεχνικά κινήματα, διδάσκει στο Μπαουχάους και σε άλλες σχολές καλών τεχνών.
Η άνοδος του ναζισμού τον υποχρεώνει και πάλι να αυτοεξοριστεί. Αποφασίζει να εγκατασταθεί στο Παρίσι, όπου θα μείνει μέχρι το θάνατό του, το 1944. Θα συνδεθεί με μία νέα γενιά καλλιτεχνών. Εκθέτει μαζί τους, ενώ η ναζιστική Γερμανία τον κατατάσσει στην «παρηκμασμένη τέχνη» και η Ρωσία αποσύρει τα έργα του από τα μουσεία της. Η αλλαγή ζωής εξελίσσει την έκφρασή του. Υιοθετεί διαφορετικές χρωματικές γκάμες, εμφανίζει στους πίνακές του μικρά «βιομορφικά» στοιχεία, συμπαντικές φόρμες.
Η έκθεση είναι ένα πανόραμα από συναρπαστικές εικόνες που αφηγούνται το παιχνίδι της ζωής, την περιπέτεια, τη χαρά, τη θλίψη, τον άνθρωπο κατακερματισμένο μέσα στη δίνη των γεγονότων. Είναι μια ζωγραφική που απεικονίζει την πραγματικότητα με πολυδιάστατη προσέγγιση, ρεαλισμό, χιούμορ, φαντασία και προπάντων «αυτοσχεδιασμό», τίτλο που έδωσε ο ζωγράφος σε αρκετούς πίνακές του.

Οι πολιτικές αντιλήψεις του Πικάσο και ιδιαίτερα η προσχώρησή του στον κομμουνισμό αποτέλεσαν εμβληματικό σημείο των πολιτιστικών συγκρούσεων του Ψυχρού Πολέμου. Μολονότι σημαντικές από ιστορική άποψη και γενικώς γνωστές, έχουν γίνει συχνά αντικείμενο χλεύης από τους ομοτέχνους του, εξ ου και το ευφυολόγημα του Σαλβαντόρ Νταλί που παρατίθεται πιο πάνω, αλλά και από μεγάλη μερίδα των ιστορικών της τέχνης, οι οποίοι επί μακρόν θεώρησαν την καλλιτεχνική παραγωγή του ισπανού ζωγράφου μετά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο λιγότερο σημαντική από τα αριστουργήματα που προηγήθηκαν.




Μια μεγάλη έκθεση, όμως, η οποία προετοιμάζεται εδώ και χρόνια και θα συγκεντρώσει περισσότερα από 150 έργα που θα παρουσιαστούν στην Τate Liverpool του χρόνου με τίτλο «Ρicasso: Ρeace and Freedom», έρχεται να αναθεωρήσει την παγιωμένη αυτή άποψη και να φωτίσει τόσο το μεταπολεμικό έργο του ζωγράφου όσο και τις ουσιαστικές επιρροές που οι πολιτικές του επιλογές επέφεραν. Στον αντίποδα μάλιστα του να είναι η προσχώρηση του Πικάσο στον κομμουνισμό ένα περιφερειακό στοιχείο της κατά τα άλλα πορείας του- ή ακόμη και στείρος οπορτουνισμός ή απλός συμβιβασμός με τη μόδα των διανοουμένων της εποχής-, φαίνεται ότι επρόκειτο για μια συνειδητότατη επιλογή που φωτίζει τελείως διαφορετικά τη φυσιογνωμία του ατομιστή, μποέμ, ιδιοφυούς, ανένταχτου καλλιτέχνη.


Ο Πικάσο τάραξε τον κόσμο με την ανακοίνωση ότι είχε γίνει μέλος του γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος στις 4 Οκτωβρίου 1944. Επρόκειτο για την ισχυρότερη στιγμή του κόμματος- το 1945 κατέκτησε 159 έδρες στο γαλλικό κοινοβούλιο και τον Νοέμβριο του 1946 έφτασε τις 182 έδρες, περισσότερες από ό,τι ποτέ στην ιστορία του. Σε κάθε περίπτωση ο Πάμπλο Πικάσο έκανε πολλά για το Παγκόσμιο Κίνημα για την Ειρήνη. Ζωγράφισε τον πιο προπαγανδιστικό πίνακα της σταδιοδρομίας του, τη «Σφαγή στην Κορέα», ταξίδεψε πολύ, δώρισε χρήματα και έργα σε δεκάδες «σκοπούς» και φιλοτέχνησε αναρίθμητες αφίσες, ανάμεσά τους και το περίφημο περιστέρι του, το σχέδιο που έχει συνοδεύσει τις φιλειρηνικές διαμαρτυρίες περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. (Τόσο δημοφιλές έγινε το σχέδιο με το περιστέρι και οι παραλλαγές του που η CΙΑ και το δικό της αντίπαλον δέος στην αρένα της «διαμάχης για την ειρήνη», το Κίνημα Ειρήνης και Ελευθερίας, στόχευσε το περιστέρι με ειδική εκστρατεία γελοιογραφιών.) Πρόκειται για το ίδιο περιστέρι μάλιστα που προβάλλει στη σημαία την οποία κρατάει η μορφή πάνω στον Παρθενώνα, στο σχέδιο που είχε φιλοτεχνήσει ο Πικάσο προς υπεράσπιση του Μανώλη Γλέζου. Οπως είναι γνωστό, το 1958, ο Μανώλης Γλέζος είχε καταδικαστεί για «κατασκοπεία» επειδή είχε συναντήσει τον Κώστα Κολιγιάννη, ο οποίος ασκούσε χρέη γενικού γραμματέα του ΚΚΕ και είχε φυλακιστεί από το 1959 ως το 1962. Ενώ ο Γλέζος βρισκόταν στη φυλακή, ο Πικάσο δημιούργησε το σχέδιο, το οποίο έγινε πρωτοσέλιδο στην «Ηumanit »- εφημερίδα που εξέδιδε το γαλλικό ΚΚμε τίτλο «Το μολύβι του Πικάσο σε βοήθεια του Ηρωα της Ακρόπολης». Το σκεπτικό ήταν να τυπωθεί το σχέδιο σε καρτ ποστάλ και τα χρήματα από τις πωλήσεις της να διατεθούν για την υπεράσπιση του Γλέζου.

ΚΟΥΛΟΥΜΑ (Πρωία, 8.3.1943) - Κώστας Βάρναλης
–Μια φορά κι έναν καιρό η καθαυτό Απόκρια ήτανε η Καθαρή Δευτέρα. Γιορτή του υπαίθρου, όπως κι η Πρωτομαγιά. Και προ παντός λαϊκή. Σωστό πανηγύρι έξω στον ήλιο και στον αέρα, όπως ήτανε κι όλες οι γιορτές των αρχαίων. 


Μάταια η Απόκρια από δυο εβδομάδες προσπαθούσε να θορυβήσει. Μάταια οι μουτσούνες, τα ντόμινα, τα ξελαρυγγίσματα, οι ροκάνες, οι φούχτες τα κομφετί και οι σερπαντίνες προσπαθούσανε να παραστήσουνε τη διασκέδαση. 



Μάταια οι δημόσιοι χοροί των διαφόρων συλλόγων κι οι επιτροπές του Καρναβάλου με τα βραβεία τους προσπαθούσανε να φέρουν σε κλειστό χώρο ή να βγάλουν έξω στους δρόμους την ευθυμία και το πνεύμα. Έπρεπε να έρθει η Καθαρή Δευτέρα, για να βάλει τα πράματα τη θέση τους. Τότε μονάχα η κοινοτυπική κραυγή: «σε γνωρίσαμε!» μπορούσε να «απευθυνθεί» στην Ευθυμία. Γιατί μονάχα τότε τη γνωρίζαμε κατά πλάτος και κατά βάθος. 



Η ευθυμία τότε δεν ήτανε φκιαχτή. Δεν ήτανε υπόθεση ομάδων και δρόμων. 

΄Ητανε φυσικό κι αυθόρμητο ξέσπασμα του λαού στο ύπαιθρο: στεριά και περιγιάλια. Χωρίς μάσκες, χωρίς αλλαξίματα φορεσιάς ή φύλου, χωρίς προσπάθεια. Οι στήλες του Ολυμπίου Διός, τα Φάληρα, η Κολοκυθού ήσαν τα σπουδαιότερα σημεία της εξόδου. Αφού ο λαός επί δεκαπέντε μέρες προσπαθούσε να γελάσει και δεν τα κατάφερνε γιατί έβγαινε από τη φυσικότητά του και παράσταινε κάτι άλλο απ’ ό,τι πραγματικά είναι, άμα ξημέρωσε η Καθαρή Δευτέρα ξανάμπαινε στον όχτο του και ξανάβρισκε τον εαυτό του. Κι έτρεχε κοπαδιαστά στην εξοχή να ξεσκάσει από τη «βεβιασμένη», την «κατά συνθήκην» υποκρισία των ημερών της Αποκριάς. 


Η μια μέρα άξιζε περισσότερο από τις δεκαπέντε. Και σε μια μέρα γλεντούσε περισσότερο από όσο σε δυο βδομάδες.

Τα Κούλουμα ανάγονται σε πολύ παλιά εποχή. Κι οι λαογράφοι την θεωρούν επιβίωση ειδωλολατρικής γιορτής. Πάντως, μονάχα οι ειδωλολάτρες ξέρανε να γιορτάζουν αληθινά. Κι αν δεν είναι σωστή η γνώμη των λαογράφων, πάντως είναι σωστή η γνώμη των ψυχολόγων, που θέλουνε να εξηγήσουνε τα Κούλουμα ως ανάγκη του ανθρώπου να επανέλθει ύστερα από μακρινή προσπάθεια τεχνητής ευθυμίας στην πραγματική, τη φυσική ευθυμία. 


Πίπιζες, γκάιδες, νταούλια συνοδεύανε τα υπαίθρια γλέντια του λαού. Κυρίως οι στήλες του Ολυμπίου Διός ήσαν το σπουδαιότερο, γιατί ήσαν και το πρωταρχικό σημείον της εξόδου. Σκόρδα, βρεχτοκούκια, χαλβάδες και ταραμάδες, ελιές και τουρσιά και λαγάνες –μύριζε όλο το ύπαιθρο σαρακοστή κι όμως ήτανε Απόκρια. Γιατί ο κόσμος γλεντούσε. Έπινε, τραγουδούσε, χόρευε. Κι ο ήλιος, που αγαπά το λαό, έβαζε τα καλά του και φώτιζε και θέρμαινε τη γης. 





Αν ήσαν πολλοί όσοι γλεντούσαν, ήσαν περισσότεροι όσοι βγαίνανε έξω για να ιδούνε τους άλλους να γλεντάνε. Και να διασκεδάζουνε βλέποντας. Παρ’ όλα τα αυστηρά ήθη του καιρού εκείνου, οι γυναίκες είχανε το πρόσταγμα. Αυτές στρώνανε το τραπέζι, αυτές κερνούσανε και χορεύανε πρώτες και καλύτερες. Ήτανε πραγματική ισότητα των φύλων, αν όχι αντιστροφή της ανισότητας. 



Όλη η Αθήνα ήταν έξω την Καθαρή Δευτέρα. Τώρα είναι πολλά χρόνια που κι αυτό το πανηγύρι ξέφτισε. Κι ίσως στις επαρχίες να σώζεται ακόμα. Σήμερα στην πρωτεύουσα τα Κούλουμα χάσανε το λαϊκό τους χαραχτήρα κι από γιορτή του ύπαιθρου γενήκανε οικογενειακή συγκέντρωση και «πάρτι». Κι αντίς ν’ ακούς την πίπιζα και «της ακρίβειας τον καιρό», ακούς φωνόγραφο και το «λες και ήταν χτές»…
Πηγή: sarantakos.wordpress.com