Τι είδους λόγο μπορεί κανείς να εκφέρει για το ρατσισμό, τη μάστιγα αυτή της ανθρωπότητας, που αφήνει άφωνους ακόμα και όσους αρνούνται να έχουν ιστορική μνήμη; Σε τι έγκειται το «ανυπόφορο», εκείνο δηλαδή που (σύμφωνα με τον Raul Ricoeur) διαρρηγνύει τη συναίνεση ως προς τα αποδεκτά όρια των αντιθέσεων και συγκρούσεων; Ποιος είναι ο λόγος που καθιστά τις ρατσιστικές κτηνωδίες πιο φρικαλέες από τις οποιεσδήποτε άλλες; Και πώς εξηγείται το ότι η «ανυπόφορη» αυτή έκφραση του σύγχρονου πολιτισμού (εξίσου ανυπόφορη με την ανθρωποφαγία) είναι πάντοτε παρούσα;
Η απάντηση στο τελευταίο ερώτημα είναι, νομίζω, ότι το «ανυπόφορο», το πολιτισμικά βδελυρό του ρατσισμού οφείλεται στη συνεχή και κρυφή παρουσία του. Η ανθρωποφαγία έχει σχεδόν εκλείψει, αλλά ο ρατσισμός εμμένει, υπάρχει γύρω μας δίπλα μας, μέσα μας. Στο βάθος, όλοι μας, είμαστε ή μπορούμε να είμαστε, υπό ορισμένες συνθήκες ρατσιστές. Και το «ανυπόφορο» έγκειται στο ότι εκείνο που θέλουμε να καταγγείλουμε συνδέεται άμεσα με τις δικές μας τρέχουσες ιδεολογικές και πρακτικές επιλογές, συνδέεται άμεσα με την τρέχουσα κοινωνική λογική.
Και εδώ ακριβώς επικεντρώνεται το μείζον πολιτικό αλλά και συνειδησιακό πρόβλημα, όταν το «ανυπόφορο» και το «αποδεκτό» είναι πρακτικά δυσδιάκριτα μεταξύ τους, όταν εκείνο που ξεχωρίζει τις εσωτερικές φαντασιώσεις και την υλοποίησή τους, είναι ισχνό και δυσεντόπιστο, όταν μείζονες πολιτισμικές σταθερές λειτουργούν ως μόνιμα εφαλτήρια για τον αποτρόπαιο ρατσιστικό λόγο, αναπόφευκτα, οι πρακτικές και οι λόγοι εμφανίζονται αντιφατικοί και συγκεχυμένοι. Οι περισσότεροι από μας δεν θα μπορούσαμε ποτέ να είμαστε ανθρωποφάγοι, αιμομίκτες ή τρομοκράτες. Η κοινωνική αποστροφή μας είναι γνήσια, απλή, απροβλημάτιστη. Ο ρατσισμός, όμως, μας περιμένει και εμάς στη γωνία, έτοιμος να μας διαβρώσει, να μας αλλοιώσει, ίσως και να μας πείσει, άθελά μας. Ο «ανυπόφορος ρατσισμός» λειτουργεί, λοιπόν, περισσότερο σαν ονομαστικό ταμπού παρά ως εσωτερικοποιημένη απαγόρευση. Ο Κάλιμπαν δεν μπορεί να δει το πρόσωπό του σ’ έναν καθρέπτη που αρνείται να αντικατοπτρίζει εκείνα που ενοχλούν.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η ίδια η επικαιρότητα του προβλήματος καθιστά την διαπραγμάτευσή του δυσκολότερη. Και γι’ αυτό και θα έπρεπε, ακριβώς τώρα, να επιχειρήσουμε να εισδύσουμε βαθύτερα, παραγνωρίζοντας τις αρνητικές θωρακίσεις μας σε σχέση με όλα εκείνα που μας είναι αυτονόητα αποδεκτό. Μπορεί βέβαια, και πρέπει κανείς να καταγγείλει τα έκτροπα απαιτώντας την αυστηρή εφαρμογή των νόμων. Μπορεί, βέβαια και πρέπει, προχωρώντας περισσότερο, να επεκταθεί στην ανάλυση των ειδικών κοινωνικών και οικονομικών αιτιών που βρίσκονται πίσω από τα ρατσιστικά κινήματα. Να επισημαίνει δηλαδή, ότι η οικονομική κρίση, η αύξουσα ανασφάλεια, η κατάρρευση των κοινωνικών προταγμάτων, η πρωτοφανής κινητικότητα των πληθυσμών ή η επιδέξια χρησιμοποίηση των ρατσιστικών φαινομένων από επίδοξους δημεγέρτες και δημαγωγούς, προκαλούν και εντείνουν τις ρατσιστικές εκρήξεις.
Τέτοιες καταγγελίες και αναλύσεις είναι προφανώς και αναγκαίες και χρήσιμες. Η ίδια όμως η τοποθέτηση του προβλήματος με όρους συγκυριακούς αποδυναμώνει τον προβληματισμό και ίσως συντελεί στην αποσιώπηση του προβλήματος. Αν η συγκυριακή κρίση είναι σαφώς υπαίτια για την έξαρση της φρίκης, το ερώτημα για τη «δυνατότητα του αποτρόπαιου» παραμένει ανοικτό. Διότι ο ρατσισμός δεν είναι πρόβλημα συγκυρίας. Είναι παράγωγος και απότοκος της κοινωνικής οργάνωσης όπως την ξέρουμε την αποδεχόμαστε και την καταξιώνουμε μέσα από τους θεμελιακούς κοινωνικούς μας θεσμούς. Ο ρατσισμός είναι το νόθο παιδί του εθνισμού, το προπατορικό αμάρτημα της κοινωνίας των εθνών, το αναγκαίο στίγμα που παρακολουθεί το νεώτερο κόσμο από την εποχή που οργανώθηκε σε παγκόσμιο σύστημα εθνικών κρατών. Αν δεχτούμε ότι ο κόσμος διέρχεται μια μεταβατική περίοδο που αρχίζει από το κλειστό και αυτονοηματοδοτούμενο Εμείς της Φατρίας και της Φυλής, στο επερχόμενο – ίσως Εμείς της Οικουμένης των ανθρώπων, ο ρατσισμός θα πρέπει να αντιμετωπιστεί στη μακρά διάρκεια, ως εγγενές «πρόβλημα» της μετάβασης αυτής.
Οι ρατσισμοί όλων των αποχρώσεων, ήπιοι ή στυγεροί, ρητοί ή σιωπηροί, απροκάλυπτοι ή συγκαλυμμένοι, συνδέονται λοιπόν, με τη μορφή-έθνος στο πλαίσιο μιας δύσκολης αντιφατικής και αβέβαιης επώασης ενός μετά-εθνικού οικουμενισμού, ο οποίος θα αποτελέσει κάποτε, νομίζω, με βεβαιότητα την οργανωτική μορφή της οικουμένης. Όμως, η αργή και καθόλου ευθύγραμμη διαδικασία της οικονομικής, πολιτικής και πολιτισμικής ενοποίησης του κόσμου, η οποία δεν μπορεί παρά να αποτελεί αξιακό ιδεώδες, προσκρούει όχι μόνο στο παγκόσμιο σύστημα των οικονομικών ανισοτήτων και εξαρτήσεων, αλλά και στις πολιτικές συντεταγμένες που το στηρίζουν. Έτσι η αύξουσα αντιπαλότητα και σύγκρουση των οργανωμένων εθνικών κοινωνιών στο πλαίσιο του διεθνούς πολιτικού και οικονομικού ανταγωνισμού δεν μπορεί παρά να εκφράζεται με μια αύξουσα ιδεολογική αντιπαλότητα ανάμεσα στους φερόμενους, ως φορείς-ιστορικά υποκείμενα του ανταγωνισμού αυτού. Μ’ αυτή την έννοια, ο ρατσισμός είναι ίσως μια από τις ιστορικά αναπόφευκτες μορφές αντίστασης εκείνων που νοιώθουν πως απειλούνται από τις δονήσεις που προκαλεί η αποδυνάμωση των αυτονόητων και αυτονομιμοποιούμενων μορφών δόμησης και συνείδησης του αυτεξούσιου και αυτόνομου Συλλογικού.
Μέσα από τα σημερινά προβλήματα, αναδεικνύεται, λοιπόν, σε όλη της την έκταση, η τεράστια σημασία της κρίσης της «κοινότητας», που είναι ομόλογη με την κρίση μιας πρόσληψης του κοινού πολιτισμού ή της κουλτούρας, εν γένει η οποία για να αναφερθούμε στον ορισμό της UNESCO, αποτελείται από το σύνολο των γνώσεων και των αξιών, που χωρίς να αποτελεί αντικείμενο εθνικής διδασκαλίας, το «γνωρίζουν» όλα τα μέλη της κοινότητας. Με άλλα λόγια το υφέρπον ανοικτό ζήτημα μπορεί να συνοψιστεί στο ζήτημα των ιστορικών και κοινωνικών προϋποθέσεων με τις οποίες ορίζουμε, σημασιολογούμε και φορτίζουμε συναισθηματικά και δεοντολογικά το «Εμείς».
Το ζήτημα αυτό δεν είναι βέβαια νέο. Ήδη από την εποχή του Herder, τουλάχιστον, οι αξιακές θεμελιώσεις της κοινότητας είναι στο επίκεντρο της νεωτερικής προβληματικής. Το ζήτημα, όμως, φάνηκε να λύνεται με αξιοπρόσεκτη ιστορική λυσιτέλεια. Με την εγκαθίδρυση και καταξίωση του συστήματος των Εθνικών-Κρατών η ιστορική πραγματικότητα φάνηκε να αποκτά την «οριστική» αξιακή της θεμελίωση. Το «εμείς», περιχαρακωνόταν οριστικά μέσα από τη συνειδητή και εν πολλοίς βίαιη ομογενοποίηση των πληθυσμών και μέσα από την συνειδητή κατασκευή των αμετάθετα κοινών πολιτισμικών προτύπων. Στο πλαίσιο αυτό η αναγνώριση και προστασία των «μειονοτήτων» δεν συγκροτεί παρά τα «απόνερα» της δεδομένης αξιωματικής παραδοχής ότι οι εθνικές κοινότητες αποτελούν το μόνο αποδεκτό και αναγνωρίσιμο συλλογικό υποκείμενο.
Η συγκρότηση των εθνικών κρατών υπήρξε λοιπόν, η ιστορική έκφραση της οικουμενικά αποδεκτής αναγωγής της συλλογικής ελευθερίας και αυτοδιάθεσης των λαών, οριζομένων μέσω του ειδικού και ανεπανάληπτου πολιτισμού τους. Μέσα από την κοινωνία των εθνών και των ειρηνικών σχέσεων ανάμεσά τους θα μπορούσε να οικοδομηθεί η νέα δημοκρατική οικουμένη των ελεύθερων ανθρώπων. (Φρούδα ελπίδα! Ούτε ο διαφωτισμός, ούτε τα ιδεώδη της δημοκρατίας και της ελευθερίας, ούτε οι ανθρωπιστικές ιδέες, και φυσικά ακόμη λιγότερο οι διάφορες θεσμικές και οργανωτικές προσπάθειες όπως το Διεθνές Δίκαιο, η Κ.τ.Ε., ο ΟΗΕ ήταν φυσικά δυνατόν να καταστήσουν ανεργές τις προεκτάσεις του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος. Η αποικιοκρατία, οι οικονομικοί και πολιτικοί πόλεμοι και η άνιση ανάπτυξη ανάπτυξη προσδιόρισαν τις αδυσώπητες ανταγωνιστικότητες ανάμεσα στα εθνικά κράτη. Η Εθνική πολιτισμική κοινότητα στο πλαίσιο αυτό αυτοπροσδιορίζεται μεν ως συνάρτηση ενδογενών συνιστωσών, ορίζει, όμως, το συλλογικό τους πρόταγμα με όρους εγγενώς συγκρουσιακούς σε σχέση με όλους τους άλλους).
Όμως, τη στιγμή ακριβώς που εμφανίζεται στο προσκήνιο το αίτημα ή η ανάγκη εκκόλαψης πολύ-πολιτισμικών ή πολύ-εθνικών πολιτειακών συνειδήσεων, τη στιγμή ακριβώς που το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα έχει υπερβεί τις επικρατειακές του βάσεις, τη στιγμή που οι επικοινωνιακές τεχνικές έχουν καταστήσει αδιανόητη και φαντασματική την παραδοσιακή εθνική πολιτισμική αυτοτέλεια, τη στιγμή που το μείζον πολιτισμικό πρόβλημα σε όλες τις χώρες του κόσμου επικεντρώνεται στην «επινόηση» πρωτόγνωρων θεσμών και μεθόδων «σύνθεσης» ανάμεσα στο ιθαγενές και στο επείσακτο, τη στιγμή που οι πολιτισμικές και επικοινωνιακές τεχνολογίες είναι πια και ανάγκη διεθνείς, το πρόβλημα του ορισμού της σημασίας της συμβολικής φόρτισης και της πολιτικής προέκτασης της εθνικής κουλτούρας ως κυρίαρχης και βαρύνουσας πολιτισμικής επιλογής εμφανίζεται από πολλές απόψεις ανυπέρβλητο. Το μείζον πολιτικό διακύβευμα της επόμενης εκατονταετίας είναι να φανταστεί λύσεις για το πρόβλημα αυτό, που απειλεί ήδη να προκαλέσει ανελέητες εκρήξεις και να κατεδαφίσει τα οποιαδήποτε συλλογικά προτάγματα στηρίζονται στην ελευθερία και στη δημοκρατία. Ακόμα μια φορά η ιστορία αποδείχτηκε πονηρότερη από τους προγραμματιστές της.
Πράγματι, το αίτημα της φυλετικής ή πολιτισμικής καθαρότητας (ή κάθαρσης) είναι ευθεία συνάρτηση των εθνικών κρυσταλλώσεων. Και αν το έθνος βέβαια δεν οδηγεί αναγκαία σε φαινόμενα που σήμερα αποκαλούμε ρατσιστικά, αποτελεί σχεδόν πάντοτε την αφετηρία τους. Ο ρατσισμός πάντοτε επικαλείται το έθνος, τη φυλή και την αγνότητα του πολιτισμού. Και με αυτή την έννοια, αν δεν είναι επαρκής προϋπόθεση για τη ρατσιστική παραφροσύνη, αποτελεί πάντοτε την αναγκαία προϋπόθεση. Θα προχωρήσω μάλιστα περισσότερο. Ο φετιχισμός της εθνικής ομοιογένειας δεν μπορεί παρά να εκφυλίζεται σε ρατσισμό όταν οι συνθήκες ευνοούν την εμφάνισή του, όταν δηλαδή το έθνος εμφανιστεί απειλούμενο. Κατά τούτο δε ακριβώς, αλλά μόνο κατά τούτο, ο ρατσισμός είναι φαινόμενο συγκυριακό. Είναι ο εθνικισμός «εντός των επικρατειακών τειχών», ο εθνικισμός της πλειοψηφούσας εθνότητας σε βάρος των κατασκευασμένων εσωτερικών εχθρών. Και αντίθετα με τον «εξωτερικό ρατσισμό», ο οποίος δεν χρειάζεται αναγκαία να στηριχτεί πάνω σε ουσιαστικά επιχειρήματα, ο «εσωτερικός εθνικισμός» εξωθείται αδυσώπητα προς τον απροκάλυπτα ρατσιστικό λόγο.
Η απειλή κατά του έθνους δεν χρειάζεται να είναι πραγματική. Στο μέτρο ακριβώς που φορείς των ρατσιστικών ιδεών είναι συνήθως οι απόκληροι, οι αβέβαιοι και οι απειλούμενοι είναι σαφές ότι απειλή κατά του έθνους νοείται η οποιαδήποτε συγκυρία όπου το κράτος, η κοινωνία, η κοινότητα εμφανίζεται ως ανίκανη να παίξει το ρόλο της ως προστάτης. Και εδώ εντοπίζεται η σημασία του γεγονότος ότι ακριβώς αυτή είναι η τρέχουσα μορφή με την οποία εμφανίζεται η αναγκαιότητα της συνέχειας του έθνους ως συλλογικούς Υποκειμένου, που υπάρχει έχοντας κατά καιρούς νικήσει την ιστορία και τους «εχθρούς» του. Αντίθετα με τις περισσότερες άλλες αφηρημένες έννοιες, το έθνος αποδεικνύει την ιστορική του αντοχή μέσω μιας αφήγησης, που προσδίδει στην εθνική οντότητα την επίφαση της συνέχειας ενός Υποκειμένου. Είναι μάλιστα το κατ’ εξοχήν ιστορικό Υποκείμενο που παράγει σημασίες και αξίες που αντέχουν στο χρόνο και επομένως πρέπει να γεννιέται, να αναπτύσσεται, να έχει συνείδηση, γνώση και βούληση. (Ως διαχρονικό Υποκείμενο πρέπει να έχει παρελθόν και μνήμη για να μπορεί να εμφανίζεται ως φορέας σχεδίων, προταγμάτων και πεπρωμένων. Έτσι και μόνο μπορεί να εμφανίζεται ως διϊστορική ουσία με ιδιότητες που αντέχουν στο χρόνο και στη φθορά. Η εθνική αφήγηση είναι, με την έννοια αυτή η βασική κοινωνική τεχνική που επέτρεψε την ολοκληρωμένη κρυστάλλωση των εθνικών συνειδήσεων του εθνικισμού).
Η διαδικασία αυτή υπήρξε βέβαια, ίσως η αναγκαία ιστορική προϋπόθεση για να αντιμετωπισθούν οι τάσεις αποδιάρθρωσης της κοινότητας που προέκυψαν από την κυριαρχία του ατομισμού. Πράγματι, η αποδυνάμωση των προφιλελεύθερων συμβολικών αλλά και οικονομικών σχέσεων που όριζαν τη παραδοσιακή κοινότητα απειλούσε άμεσα την κοινωνική συνοχή. Υπό την αιγίδα του εθνικού κράτους κρυσταλλώθηκε η εθνική αφήγηση, κύριο ίσως μέλημα των ιδεολογικών μηχανισμών που εκβίασαν μια πολιτισμική ομοιογένεια – μιαν ομοιογένεια που υπήρξε χαρακτηριστικά αδιάφορη για όλες τις προφιλελεύθερες πολιτειακές μορφές (όπως είχε πει ο Καβούρ: «Κατασκευάσαμε την Ιταλία. Απομένει να κατασκευάσουμε τους Ιταλούς»).
Στο πλαίσιο ακριβώς αυτό δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για την επώαση των ρατσιστικών ιδεολογημάτων και πρακτικών. Η φορτισμένη αφήγηση της συνεχείας της εθνικής ουσίας και του εθνικού πολιτισμού εκτρέπεται αναπόφευκτα στη φόρτιση της συνέχειας των ονομάτων των γενεών, του αίματος. Η πάντοτε ακαθήλωτη εθνική υπόσταση που αναζητάει την ουσία της πρέπει να εφεύρει την ιδιαιτερότητά της, δηλαδή την αυθεντική της αγνότητα, και όταν η συγκυρία το επιβάλλει, όταν η αβεβαιότητα ενταθεί, όταν η πατρίδα δεν φαίνεται να μπορεί να προστατευθεί και να προστατεύσει, ο αποδιοπομπαίος τράγος είναι πρόχειρος. Είναι οι αλλογενείς, οι «άλλοι». Επιπλέον η συγκυρία αυτή εγκυμονεί ακόμα περισσότερους κινδύνους εκτροπής όταν, όπως συμβαίνει, στις πιο μεγάλες χώρες σήμερα η «φυλετική» διαφοροποίηση αποκτά και ευθέως ταξικές προεκτάσεις. Είναι σαφές ότι τις τελευταίες δεκαετίες οι αλλογενείς, στη μεγάλη τους πλειοψηφία καταλαμβάνουν τις έσχατες, πιο υποβαθμισμένες, περιθωριακές και αβέβαιες κοινωνικές θέσεις. Ο «φυλετικός» αυτός καταμερισμός της εργασίας δεν μπορεί παρά να ερεθίσει το φαντασιακό των απειλουμένων ιθαγενών με συνεχείς ρατσιστικές ενέσεις. (Η παρουσία όμως των αλλογενών είναι τόσο αναγκαία όσο και ενοχλητική. Εκείνοι θα αναλάβουν τις αναγκαίες «βρώμικες» δουλειές που δεν καταδέχονται οι ιθαγενείς άνεργοι, εκείνοι θα επανδρώσουν τις παράνομες μαύρες απασχολήσεις που υποθάλπονται στις παρυφές του μεγάλου κεφαλαίου, εκείνοι θα παράσχουν στην κλυδωνιζόμενη κοινωνία τις εικόνες του «κακού» που προκαλεί αλλά και απειλεί. Ακόμα μια φορά, η αντίφαση ανάμεσα στο αίτημα της συσσώρευσης και της αύξησης της παραγωγικότητας και στο αίτημα της Εθνικής ομοιογένειας προσκρούει στα όρια που επιβάλλονται από την συγκυρία).
Υπεραμυνόμενοι, λοιπόν, των εθνικών αξιών, και της εθνικής ουσίας, εξορκίζουμε τις οποιεσδήποτε δυσκολίες, αντιφάσεις και ανομοιογένειες. Ως ύπατες κανονιστικές αρχές, η παράδοση, η εθνική κουλτούρα, η εθνική αξιοπρέπεια αναδεικνύονται σε ύστατες εκλογικεύσεις. (Και εδώ ακριβώς εμφιλοχωρεί η έσχατη λογική μυθοποίηση. Για να υπάρχει το έθνος πρέπει να υπάρχει πάντοτε όπως έχει υπάρξει (δηλαδή ως προϊόν της εθνικής αφήγησης). Η παρελθούσα ουσία του αποτελεί τη μόνη δικαίωση της μελλοντικής του επιβίωσης. Υψιστα βέβαια εσχατολογική αντίληψη, αφού παραγνωρίζει όχι μόνο ότι κάθε γενιά ξαναγράφει την ιστορία ξανααφηγείται το παρελθόν της, αλλά κυρίως διότι επιχειρεί να δεσμεύσει τις σημερινές προταγματικές φαντασιώσεις σε παρελθούσες υποστασιώσεις. Η πάση θυσία συντήρηση του Φαντασιακού ιστορικού Υποκειμένου επιχειρεί να φιμώσει την δυνατότητα συλλογικής ανασύνταξης. Επιχειρώντας να παγώσει και να παγιώσει την εθνική αφήγηση, ο εθνικισμός προσπαθεί να εγκλωβίσει το σήμερα σ’ ένα παρελθόν ιστορικό Υποκείμενο).
Το παράδοξο (και το πρωθύστερο) είναι προφανές: αν επιμείνουμε στην ύπαρξη ενός ιστορικού Υποκειμένου, το υποκείμενο αυτό θα πρέπει να είναι ιστορικό (δηλαδή εξορισμού αναπροσαρμόσιμο, αβέβαιο και ακαθήλωτο). Στην έσχατη περίπτωση που η δημοκρατικά οργανωμένη κοινωνία των ανθρώπων θα αποφάσιζε ότι θα πρέπει να ανατρέψει ή να μεταβάλλει την ιδεολογικοποιημένη εθνική αφήγηση, θα έπρεπε να μπορεί να το κάνει. Με αυτήν την έννοια, τα έθνη ως απόλυτα ιστορικά Υποκείμενα είναι και πρέπει να είναι, αυτό-αναιρέσιμα και αυτοσχετικοποιήσιμα. Αυτό ακριβώς το (λογικό και ιστορικό) ενδεχόμενο θέλει να αποκλείσει ο ρατσιστικός λόγος. Η ουσιοκρατική και μεταφυσική αντίληψη του έθνους και της εθνικής κουλτούρας (ως υποστασιοποιημένων και διϊστορικών οντοτήτων) επιτρέπει τον αποκλεισμό του οποιουδήποτε αναπροσδιορισμού των συλλογικών προτεραιοτήτων. Σ’ αυτό ακριβώς κατατείνουν οι «ευγενέστερες» και «ευφυέστερες» σύγχρονες υποστασιώσεις που επαγγέλλονται την ανάγκη να «προστατευθεί» η εθνική κουλτούρα και το έθνος από τους παρείσακτους ξένους που απειλούν την ιδιαιτερότητα. Συχνά δε, στο ουσιαστικό αυτό επιχείρημα προστίθεται και η πραγματική και πολιτική προέκταση ότι, με δεδομένη την πολιτισμική ετερότητα των «άλλων» ο μόνος τρόπος για να αποφευχθούν η βία και η σύγκρουση είναι να οχυρωθεί ο εθνικός πολιτισμός ενάντια σε οποιαδήποτε απειλή πρόσμειξης και αλλοίωσής του από αλλογενή στοιχεία. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι πρέπει να κλείσουν τα σύνορα στους ξένους και ότι όσοι μένουν πρέπει να εκδιωχθούν, αν είναι ορατοί δια γυμνού βλέμματος, ή το πολύ να ενσωματωθούν βίαια, εάν είναι αόρατοι. Σημαίνει όμως και κάτι ανάμεσα στους φορείς διαφορετικών πολιτισμικών προτύπων αντιμετωπίζεται ως αναπόφευκτη, αν ως μόνη λύση προτάσσεται η πάση θυσία περιφρούρηση της πολιτισμικής ομοιογένειας, τότε ουσιαστικά δικαιώνονται οι ρατσιστικές εκτροπές, αν μη τι άλλο ως συμβάλλουσες στην εκβίαση της φυλετικής ομοιογένειας. Έτσι, στο μέτρο που η πραγματική εθνική ομοιογένεια είναι πια αδύνατη (για λόγους που αναφέρονται σε πολύ βαθύτερες και ανεπίστρεπτες τάσεις, του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος), οι «ευγενείς εθνικιστικοί ρατσισμοί» ελέγχονται ως αθεράπευτα αφελείς, ή μάλλον ως συνειδητά υποβολιμαίοι. Εκείνοι που δεν επαγγέλλονται την πλήρη οικονομική, πολιτική και επικοινωνιακή απομόνωση του εθνικού σχηματισμού από το παγκόσμιο σύστημα – και τέτοιοι φυσικά δεν υπάρχουν – και ζητούν ταυτόχρονα τον αποκλεισμό της πολιτισμικής πρόσμιξης ως μη διαπραγματεύσιμου εθνικού ολέθρου – δεν κάνουν τίποτε άλλο, από το να δικαιώνουν, να υποθάλπουν και να νομιμοποιούν τις ρατσιστικές εκρήξεις που «θα επιθυμούσαν» να αποφύγουν.
Έτσι, η εμμονή στην αξία της πολιτισμικής ομοιογένειας, στο πλαίσιο των επικρατειακών εθνικών οντοτήτων όχι μόνο δεν λύνει το πρόβλημα του ρατσισμού αλλά το οξύνει. Η επιστροφή στην πολιτισμική απομόνωση είναι πολλαπλά αδύνατη, σ’ έναν κόσμο ο οποίος ολοένα περισσότερο «αναπτύσσεται» μέσα από τη συνεχή διακίνηση κεφαλαίων, εμπορευμάτων, εργαζομένων και, προφανώς, ιδεών. Η ίδια η έννοια των «συνόρων» δεν παραπέμπει πλέον σ’ ένα κλειστό κοινωνικό σύστημα αλλά στην οργάνωση της πολιτικής εξουσίας, η οποία εξάλλου είναι υποχρεωμένη να αντιμετωπίσει ολοένα περισσότερες μορφές περιορισμού της παραδοσιακά απόλυτης κυριαρχίας της. Στο σημερινό κόσμο που αυτοσηματοδοτείται ως αναπτύξιμος και καταναγκαστικά αναπτυκτέος, η διασταύρωση και ο συγχρωτισμός ανάμεσα σε διαφορετικές πολιτισμικές ομάδες είναι εντελώς αναπόφευκτος. Και μ’ αυτήν την έννοια η ταυτόχρονη εμμονή στο αίτημα της πολιτισμικής ομοιογένειας και στο αίτημα της κοινωνικο-οικονομικής διόγκωσης είναι τόσο ανεδαφική όσο και ανιστόρητη. Εκείνοι λοιπόν που αποστρέφονται τη βία, εκείνοι που πιστεύουν ότι λύσεις υπάρχουν πάντοτε, εκείνοι που νοιώθουν ευθύνη για αυτά που συμβαίνουν γύρω τους – και ευτυχώς είναι ακόμα οι περισσότεροι – θα πρέπει να σκεφτούν ότι οι οποιεσδήποτε αλόγιστες εκλογικεύσεις της εθνικής ταυτότητας δεν κάνουν τίποτα άλλο από το να ανοίγουν το δρόμο στο ρατσισμό, στο φασισμό και στη βία. Οι συγκρούσεις που αποστρέφονται θα είναι τόσο ανεξήγητες και οδυνηρές αν ο τρέχων λόγος δεν αντιστέκεται στον πειρασμό της απόλυτης αφηγηματικής και προταγματικής θεμελίωσης του εθνικού γίγνεσθαι στην αμόλυντη εθνική ταυτότητα. (Οι διανοούμενοι, οι δημοσιογράφοι, οι άνθρωποι των media και κυρίως εκείνοι που διαμορφώνουν τον πολιτικό λόγο έχουν τεράστια ευθύνη. Το αιτούμενο δεν μπορεί να είναι ούτε να αποφύγουμε ούτε να περιορίσουμε τον οιονδήποτε «δυσάρεστο» πολιτισμικό συγχωτισμό, αλλά αντίθετα να τον θεσμοποιήσουμε, να τον αποδεχτούμε, να τον εκτονώσουμε. Και αυτό μπορεί να γίνει μόνο μέσω μιας μακρόχρονης «εκπαιδευτικής» διαδικασίας που αφήνει βέβαια ανοικτό το ερώτημα ποιος θα εκπαιδεύσει τους εκπαιδευτές).
Τα όρια βέβαια του οποιουδήποτε «πολιτισμικού βολονταρισμού» είναι στενόχωρα. Και για να αποφευχθούν τα γκέτο, τα κρεματόρια και τα απαρτχάϊντ, δεν αρκεί να πολεμηθεί ο ρατσιστικός λόγος. Θα πρέπει επίσης να προταχθούν οι πολιτικές εκείνες που θα κατατείνουν στην άμβλυνση των επιπτώσεων της κρίσης στις απειλούμενες ιθαγενείς μάζες. Αν είναι αλήθεια ότι οι «ευτυχισμένοι λαοί δεν έχουν ιστορία», δηλαδή δεν έχουν τη μόνιμη ανάγκη μιας νομιμοποιητικής εθνικής αφήγησης, τότε η σχετικοποίηση της εθνοκεντρικής εκλογίκευσης περνάει μέσα από τη στοιχειώδη κοινωνική εξασφάλιση. Είναι προφανές ότι, στη σημερινή φάση, το βασικό συγκυριακό χαρακτηριστικό που ενεργοποιεί τις ρατσιστικές εξάρσεις είναι η αυξανόμενη ανεργία, που από πολλές απόψεις αποτελεί την «Κοντόφθαλμη» πολιτική επιλογή των κρατούντων, οι οποίοι σταθμίζουν τις οικονομικές αποφάσεις χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τις κοινωνικές προεκτάσεις των επιλογών τους. Οι λεγόμενες κοινωνίες των δύο τρίτων που διαφαίνονται στον ορίζοντα είναι περίπου κατανάγκην καταδικασμένες στην εκτροφή ρατσιστικών και ίσως και φασιστικών κινημάτων.
Δεν είναι γενικά υπερβολή να ισχυριστεί κανείς πως ο ρατσιστικός λόγος ευδοκιμεί σε ρητή ή σιωπηρή αντιπαράθεση με έναν άλλο πολιτικό λόγο ο οποίος προτάσσει το αίτημα της λύσης των κοινωνικο-οικονομικών αντιθέσεων σε οικουμενικό επίπεδο. Ο λόγος αυτός, δηλαδή ο σοσιαλιστικός λόγος είναι ο μόνος που επιδιώκει, στη μακρά διάρκεια, να ξεφύγει από το θανάσιμο εναγκαλισμό του εθνικισμού. Και με την έννοια αυτή, είναι εντελώς σχηματική και ανιστόρητη η αναγωγή του «προλεταριακού διεθνισμού» απλώς και μόνο στα γεωπολιτικά συμφέροντα της Σοβιετικής Ένωσης. Παρά τις οποιεσδήποτε διαστροφές της, η διεθνιστική ιδεολογία υπήρξε η μόνη ουσιαστικά αντιρατσιστική ιδεολογία που επιχείρησε, χωρίς βέβαια να το πετύχει, να υλοποιήσει οικουμενικές απελευθερωτικές διαδικασίες. Το αίτημα όμως παραμένει ακέραιο. Αν ο σοσιαλισμός σε μια και μόνη χώρα αποδείχτηκε άπιαστος, το ίδιο φαίνεται να συμβαίνει και με το φιλελευθερισμό, τον αντιρατσισμό και, ίσως, με την ίδια τη δημοκρατία.
Και εδώ είμαστε υποχρεωμένοι να αντιπαρατεθούμε με ένα ευρύτερο ζήτημα, που συνδέεται με τις θεμελιακότερες αντιλήψεις μας για την κοινωνική οργάνωση. Το ζήτημα των ορίων και της κλίμακας στις οποίες θα συλλάβουμε τις βαθύτερες αξίες της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Αν η «εσωτερική» επικρατειακής δημοκρατία ως σύστημα πολιτειακής οργάνωσης αποτελεί κατάκτηση που ανατρέχει στον προπερασμένο αιώνα, οι νέες παγκόσμιες συνθήκες επιβάλλον να ξανατεθεί το ζήτημα της σχέσης της δημοκρατίας με τα εκτός αυτής κείμενα. Η οικουμενικότητα των δημοκρατικών και φιλελεύθερων αξιών, που στηρίζονται στην αναπαλλοτρίωτη ελευθερία και αξιοπρέπεια που ατυχώς περιορίστηκε στους κόλπους των μεγάλων ανεπτυγμένων δημοκρατιών, που επεξέτειναν και σταθεροποίησαν τη παγκόσμια κυριαρχία τους ανεγείροντας πανίσχυρα συμβολικά και πολιτισμικά τείχη ανάμεσα στον «πολιτισμό» και στην «βαρβαρότητα». Αλλά η ίδια η κατασκευή της αντιπαράθεσης αυτής είναι προϊόν της δυτικής επέκτασης. Οι δημοκρατίες και οι ελευθερίες θεσπίστηκαν ως «επικρατειακές δημοκρατίες», των οποίων οι νομικές, λογικές και αξιακές προδιαγραφές ορίζονταν βάσει των εξουσιαστικών σχέσεων ανάμεσα στους λαούς. «Η αρμονική συνύπαρξη ανάμεσα στους δημοκρατικούς πολίτες της Βρετανίας και της Γαλλίας και στους αποικιακούς τους υπηκόους δίνει το μέτρο στο οποίο η δημοκρατία αντιμετωπίστηκε ως έννοια και κατάκτηση διαιρετή και εθνοκεντρική): στο 19^ο αιώνα εντοπίζονται οι αφετηρίες του σύγχρονου ρατσισμού που κρυσταλλώθηκε και γενικεύτηκε στο όνομα της δημοκρατίας και του πολιτισμού. Η «πρόοδος» ως ιστορική αφήγηση και ως ιδεολόγημα είναι αναπόσπαστα δεμένη με τη διείσδυση και διάλυση των άλλων πολιτισμών. Η οικουμένη, διαιρέθηκε έτσι σε πολιτιστικές ζώνες η ιεράρχιση των οποίων αναπαράγονταν στο όνομα της φυσικής ή ιστορικής ανωτερότητας της κυρίαρχης.
Η αποαποικιοποίηση των ετών ’60, που υπήρξε η απάντηση στην ασφυκτική πίεση των υπηκόων-μη πολιτών δεν αποτέλεσε παρά έναν επιπλέον εξορθολογισμό της δυτικής κυριαρχίας. Απεκδυόμενοι από την πολιτική και ηθική «ευθύνη» οι φιλελεύθεροι δημοκράτες δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για τη διαιώνιση της οικονομικής και πολιτισμικής τους κυριαρχίας, χωρίς το κόστος της ηθικής και πολιτειακής συμμετοχής στην υπό κατασκευή νέα παγκόσμια τάξη. Η κραυγή του Levi Strauss που ζητάει από τη Δύση «να αφήσει τους πρωτόγονους ήσυχους» ήλθε πολύ αργά και παραβλέπει ότι η ίδια η αναπαραγωγή της Δυτικής κοινωνίας στηρίζεται στην καθυπόταξη, διάβρωση και εκμετάλλευση όλων των «άλλων», που ορίζονται ως άλλοι για να μπορούν να παραμένουν άλλοι. Σήμερα, οι εξαθλιωμένες τριτοκοσμικές μάζες απομυζούνται και περιφρονούνται και αφήνονται απλώς στην τύχη τους: όντας «εκτός πολιτισμού», ενδιαφέρουν τη δύση μόνο στο μέτρο που μετέχουν στο παγκόσμιο σύστημα ως παραγωγοί ή καταναλωτές. Όμως, η επικρατειακή δημοκρατία δεν μπορεί παρά να είναι προσωρινή και μεταβατική ιστορική μορφή. Η φασιστική αυταρέσκεια των δυτικών, που επιμένουν να ενοχλούνται από τα επιφαινόμενα και μόνον της ρατσιστικής οργάνωσης του κόσμου χωρίς να ενδιαφέρονται για τα αίτιά της ήταν χαρακτηριστική. Όπως συνέβαινε για τους προλετάριους του 19^ου αιώνα, έτσι και οι βάρβαροι της αυγής του 21^ου αιώνα γίνονται αντιληπτοί μόνον εφόσον είναι άμεσα ορατοί. Και μόνον απόλυτη ηλιθιότητα και εθελότυφλος στρουθοκαμηλισμός μπορούν να εξηγήσουν το γεγονός ότι οι ευτυχείς πολίτες των λίγων ανεπτυγμένων χωρών δεν θέλουν να αντιληφθούν ότι η διαβρωμένη δημοκρατική τους συνείδηση θα βρεθεί σύντομα αντιμέτωπη με τις ιστορικές προεκτάσεις του θεσμικού και οικονομικού ρατσισμού της. Τριάντα μόλις χρόνια μετά την αποαποικιοποίηση, και ακόμα πιο έντονα από τότε που κατέρρευσε η ισορροπία του τρόμου, η Δύση κατολισθαίνει ταχύτατα προς την αντίληψη ότι πρέπει να αντιμετωπίσει με τη βία τις ορδές των πεινώντων αλλοφύλων. Ως αναλώσιμοι υπάνθρωποι ή σκλάβοι, οι πολλαπλασιαζόμενοι «άλλοι» θα πρέπει βέβαια να αστυνομευτούν. Η οικουμένη θα πρέπει να μετατραπεί σ’ ένα τεράστιο και καλοφρουρούμενο στρατόπεδο συγκέντρωσης, ο πολιτισμός θα πρέπει να προστατευθεί από την μόλυνση και τη διάβρωση των βαρβάρων. Πληθαίνουν τα σήματα που προαναγγέλλουν τη μέρα όπου ο ρατσισμός θα εμφανιστεί ως αναγκαίος αμυντικός κοινός παρονομαστής εκείνων που θέλουν να περισώσουν τις ευρωπαϊκές αξίες. Και στο πλαίσιο αυτό τα παρελθόντα «εγκλήματα της ανθρωπότητας» κινδυνεύουν να έχουν υπάρξει τα μικρά και ασήμαντα προανακρούσματα αυτών που θα επακολουθήσουν. Με τη διαφορά βέβαια ότι η πλειοψηφία των δυτικών θα είναι πιθανότατα διατεθειμένη να τα μετονομάσει σε «αναγκαία μέτρα για τη σωτηρία της ανθρωπότητας» (Με τη θαυμαστή ευκολία που τον διέκρινε πάντοτε, ο ευρωπαϊκός λόγος προβαίνει σε επιλεκτικές και μόνο οικουμενικοποιήσεις. Αν το εμπόριο, οι πρώτες ύλες, η οικονομία και η λογική ανήκουν σε όλους, η δημοκρατία, οι ελευθερίες και η δυνατότητα επιβίωσης μπορεί να αναφέρονται μόνο στους εκλεκτούς. Και στο όνομα των αξιών που κρατάει ζηλότυπα για τον εαυτό της η Δύση νομίζει ότι δικαιούται να επιβάλλει τις οικονομικές ρυθμίσεις που θεωρεί αναγκαίες). Ο χιτλερικός παραλογισμός κινδυνεύει έτσι να μετατραπεί σε καθολικά αποδεκτή λογική. Έχοντας κατασκευάσει τη κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική βαρβαρότητα, ο δυτικός πολιτισμός θα κληθεί τώρα να την πατάξει. Μ’ αυτήν την έννοια, η αντίσταση της Δύσης στις διάχυτες και αυξανόμενες ρατσιστικές εκδηλώσεις είναι επιφανειακή, και αναφέρεται στα ορατά και μόνο επιφαινόμενα μιας πολύ βαθύτερης και ανεξέλεγκτης ιστορικής διαδικασίας. Εκείνοι που αρνούνται να σκεφτούν γύρω από τις ιστορικές προϋποθέσεις των ρατσιστικών εκρήξεων, εκείνοι που επιμένουν να λειτουργούν να μιλούν και να προγραμματίζουν αποδεχόμενοι, ακόμη και με «ενδεχόμενο δόλο» ότι η περαιτέρω εξουθένωση των φτωχών, των ξένων και των απόκληρων είναι αναπόφευκτη, εκείνοι που δεν αντιλαμβάνονται ότι η πάλη για τη δικαιοσύνη και τη δημοκρατία είναι οικουμενική και αδιαίρετη, εκείνοι που είναι διατεθειμένοι να προστατεύσουν τα «δικά τους» θεσμικά, οικονομικά και ιδεολογικά κεκτημένα ανεξάρτητα από συνέπειες, εκείνοι δηλαδή που συναποδέχονται ως δεδομένη, ανυπέρβλητη, και τώρα πια ίσως και «φυσική», την αντίθεση ανάμεσα στον «πολιτισμό» των πλουσίων και τη «βαρβαρότητα» των φτωχών είναι οι φορείς του πιο ύπουλου και φαρισαϊκού ρατσισμού, που χαρακτηρίζει την εποχή μας, ενός ρατσισμού που εμφανίζει τον εαυτό του όχι ως θύτη αλλά ως θύμα που παριστάνει ότι αμύνεται και όχι ότι επιτίθεται, που ισχυρίζεται ότι προστατεύει και ότι δεν αφανίζει. (Να κρατήσουμε τα πλούτη μας και την ηγεμονία μας χωρίς να «μολύνουμε» τον πολιτισμό μας, να η σημερινή εκλογίκευση της σχέσης με τους «άλλους». Η φετιχοποίηση της ιδιοκτησίας ξεχείλισε στο επίπεδο των συλλογικών φαντασιώσεων. Όλα δικά μας). Ο κυρίαρχος, σήμερα, πολιτικός λόγος εμμένει έτσι κοντόφθαλμα και ανιστόρητα στο αδύνατο εγχείρημα να αποχωρήσει το «παγκόσμιο οικονομικό σύστημα» από τα «εθνικά πολιτισμικά και πολιτικά συστήματα» αφήνοντας ασύδοτο το πρώτο και προκαλώντας ζηλότυπα το δεύτερο. Και αν, στο ευρωπαϊκό επίπεδο αρχίζει να διαφαίνεται η ιστορικά πρωτόγνωρη βούληση να ιχνηλατηθούν οι μορφές επέμβασης από μιαν οικονομική ολοκλήρωση σε μια πολιτική και πολιτισμική ολοκλήρωση, το πείραμα αυτό, όσο ενδιαφέρον και αν είναι παραμένει σχετικής μόνο εμβέλειας. Το πρόβλημα παραμένει ακέραιο και προς το παρόν τουλάχιστον δεν εμφανίζονται σημεία που να προοιωνίζονται στην ανατροπή της ιστορικής δυναμικής. Ολόκληρη η Δύση σκέφτεται, ελπίζει, οργανώνει και προβλέπει το μέλλον μέσα από τις διόπτρες ενός διάχυτου επιχειρησιακού ρατσισμού, ο οποίος καλύπτεται από τα πέπλα του ευρωκεντρικού ορθολογισμού. Τα φρικτά φαινόμενα που πολλαπλασιάζονται γύρω μας, ίσως να αντιμετωπίζονται με την καταστολή σε συνδυασμό με τη συνεχή καταγγελία τους. Αλλά η αντιμετώπιση αυτή δεν μπορεί να δώσει παρά προσωρινές λύσεις. Όσο κυριαρχεί ο οικονομικός, πολιτισμικός και συμβολικός εθνικισμός, οι φασιστικές εκλογικεύσεις και εκρήξεις θα τείνουν να επανέρχονται.
Στο ερώτημα τι δέον γενέσθαι δεν υπάρχει βέβαια απάντηση. Τα μέτωπα στα οποία πρέπει να δοθούν μάχες είναι πολλαπλά και η ενίσχυση του ενός θα τείνει ίσως να αποδυναμώσει τα άλλα. Έτσι αν η πάλη κατά του «εσωτερικού» ρατσισμού περνάει μέσα από την οικονομική και πολιτισμική ενσωμάτωση των ιθαγενών εκείνων στρωμάτων που περιθωριοποιούνται και περιάγονται σε αύξουσα αβεβαιότητα, η “πάλη κατά του εξωτερικού ρατσισμού” περνάει μέσα από τη ριζική αναθεώρηση των διεθνών οικονομικών, πολιτικών και πολιτισμικών σχέσεων, ανισοτήτων και εξαρτήσεων. Σε τελική ανάλυση, το ζήτημα συνδέεται με την οικουμενικοποίηση της πολιτικής και οικονομικής δημοκρατίας. Η διαδικασία όμως αυτή, στις μέρες μας είναι ελάχιστα ορατή.
Αντίθετα, ο προοιωνιζόμενος αιώνας του «νέου εθνικισμού», που ανοίγεται μπροστά μας είναι ακόμη, πιο σκοτεινός από εκείνον που κλείνει. Σήμερα οι εθνικιστικές συγκρούσεις και εξάρσεις δεν κρυσταλλώνονται μόνο στις ανταγωνιστικές αντιπαραθέσεις ανάμεσα στα εθνικά κράτη, ή ανάμεσα στις παγιωμένες μειονότητες που επιδιώκουν την ανάδειξη τους σε εθνικά κράτη. Στο παλαιό πρόβλημα των ενεργών ή δυνάμει δι-επικρατειακών συγκρούσεων προστίθενται τα ενδοεπικρατειακά προβλήματα που προκύπτουν από την ασυγκράτητη γεωγραφική κινητικότητα, ατόμων, πληθυσμών και πολιτισμικών προτύπων. Και στο πλαίσιο της νέας συγκυρίας είναι σαφές ότι οι δύο τόποι εκτροφής των φυλετικών μισαλλοδοξιών αλληλοτροφοδοτούνται και αλληλοενισχύονται. Με αποτέλεσμα να είναι ολοένα πιο δύσκολο να σπάσουν οι αλλεπάλληλοι φαύλοι κύκλοι που μας περιτριγυρίζουν.
Είναι λοιπόν, πολύ πιθανό ότι προσεγγίζουμε μια ιστορική περίοδο που θα χαρακτηρίζεται από ανεπίλυτα πολιτικά και πολιτισμικά διλλήματα, που ο καθένας από μας θα έχει να αντιμετωπίσει. "Ο Αγγλος συγγραφέας Ε. Μ. Φόρστερ είχε πει κάποτε "αν αναγκασθώ ποτέ να επιλέξω ανάμεσα στο να προδώσω τους φίλους μου και να προδώσω την πατρίδα μου, είθε ο θεός να μου δώσει τη δύναμη να προδώσω την πατρίδα μου". Το δίλλημμα στο οποίο μας εξωθούν οι αδυσώπητες παγκόσμιες εθνοκεντρικές πρακτικές θα είναι ίσως ακόμα χειρότερο. Εκείνο το οποίο έχουμε μάθει να ονομάζουμε πατρίδα μας κινδυνεύει να έλθει και να έρχεται συνεχώς αντιμέτωπο με όλες εκείνες τις ιδέες και αρχές τις οποίες έχουμε επιλέξει, αξιακά και λογικά ως κατευθυντήριες μήτρες των πολιτικών και ατομικών μας πρακτικών. Και εγώ τουλάχιστον, αν αναγκασθώ ποτέ να διαλέξω, είμαι υποχρεωμένος να αναφωνήσω, μαζί με τον Φόρστερ: "Είθε ο θεός να μου δώσει τη δύναμη να διαλέξω τις ιδέες μου". Διότι αν η πατρίδα μου με διαλέγει, τις ιδέες μου τις διάλεξα εγώ, ως ελεύθερο και υπεύθυνο άτομο".
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ
καθηγητής Κοινωνιολογίας στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθήνας
Τρίτη 8 Δεκέμβρη του 1992

Πρωτεύουσα του πρώτου Βασιλείου των Μακεδόνων, βιομηχανικό κέντρο του 19ου αιώνα και κόσμημα των τρεχούμενων νερών του Εδεσσαίου ποταμού, η Εδεσσα αποτελεί ιδανικό τόπο για ένα ταξίδι στην ιστορία αλλά και στην πλούσια φύση της Πέλλας.
Χτισμένη στη σκιά του Βέρμιου, του Καϊμακτσαλάν, της Τζένας και του Πάικου, η πόλη «βλέπει» τον εύφορο κάμπο της από την άκρη του «Βράχου», του υψιπέδου όπου στέκει. Σήμα κατατεθέν της το Πάρκο των Καταρρακτών, ένα υπέροχο καταπράσινο σκηνικό, όπου τα νερά πέφτουν από ύψος που φτάνει μέχρι και τα 70 μέτρα στον καταρράκτη Κάρανο. Δίπλα του βρίσκεται η περιοχή των Μύλων όπου σώζονται αλευρόμυλοι, νερόμυλοι, βυρσοδεψεία, σησαμοτριβείο. Αξίζει να μπούμε στο Κανναβουργείο για να δούμε τον αυθεντικό εξοπλισμό του παλιού εργοστασίου που εντάσσεται στο Υπαίθριο Μουσείο Νερού μαζί με τα αναπαλαιωμένα κτίρια της κάποτε ισχυρής κλωστοϋφαντουργίας. Ενδιαφέρουσα βόλτα είναι εκείνη που ακολουθεί το πλακόστρωτο μονοπάτι από το πάρκο των καταρρακτών και κατεβαίνει στον κάμπο του Λόγγου. Εδώ στέκει η αρχαία πόλη της Εδεσσας αλλά και το μοναστήρι της Αγίας Τριάδας. Πόλος έλξης της πόλης είναι επίσης η παλιά γειτονιά, το Βαρόσι, με τα σοκάκια και τα πέτρινα σπίτια με τα σαχνισιά. Στο Λαογραφικό της μουσείο θα δούμε φορεσιές, υφαντά, εκκλησιαστικά κειμήλια, σπάνια βιβλία και εργαλεία μιας άλλης εποχής. Δίπλα του ορθώνεται το κτήριο του παλιού Παρθεναγωγείου και η βυζαντινή εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου (14ος αιώνας). Πιο πάνω, στο Κιουπρί, δεσπόζει ένα τέλειο μονότοξο πέτρινο γεφύρι που ταιριάζει απόλυτα με τη βλάστηση και τα γάργαρα νερά που ακόμα κινούν τον παλιό μύλο του Σαλαμπάση. Πριν αφήσουμε την πόλη θα επισκεφτούμε το, σπάνιο για την Ελλάδα, ενυδρείο ενδημικών ψαριών, ερπετών και αμφίβιων. 6 χιλιόμετρα έξω από την Εδεσσα θα συναντήσουμε το μεγάλης οικολογικής σημασίας υδροβιότοπο της Λίμνης Αγρα, όπου θα κάνουμε βαρκάδα και θα γνωρίσουμε τα γραφικά χωριά Νησί και Βρυττά. Οι λάτρεις των χειμερινών σπορ θα βρεθούν στο μαγευτικό τοπίο του Βόρα ή Καϊμακτσαλάν, όπου λειτουργεί ένα από τα καλύτερα χιονοδρομικά κέντρα της Ελλάδας. Η περιήγησή μας στη βόρεια Πέλλα μπορεί να σφραγιστεί μέσα στη ζεστή πισίνα του υδροθεραπευτηρίου του Λουτρακίου (Πόζαρ).
Θα πάτε
Απέχει 560 χλμ. από την Αθήνα και 89 από τη Θεσσαλονίκη.
Θα μείνετε
Ξενία (29706), Αιγαί (29888), Καταρράκτες (22300), Βαρόσι (21865), Χαγιάτι (51502), Αλφα (22221), (34116), Ελενα (23218).
Θα φάτε
Τσομλέκι (κρέας με λαχανικά σε πήλινη γάστρα), σταμνάτο, χοιρινό με πράσινο, πέστροφες, πίτες, τραχανά, φλογέρες, τουρσί, πιπεριές, ντόπια ζυμαρικά, τυρί μπάτσο. Πιείτε κόκκινο κρασί και τσίπουρο. Ξεχωρίζουν τα στέκια: «Καταρράκτες», «Κανναβουργείο», «Σταθμός», «Πέτρινο».
Χρήσιμα τηλέφωνα
Κωδικός: 23810 Δήμος: 22966
Αστυνομία: 23333.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΚΡΙΣΗ ΦΥΛΑΚΙΣΜΕΝΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΑΠΟ ΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΑΡΧΩΝ
Λέξεις στριμωγμένες πάνω στο χαρτί. Λέξεις της γλώσσας μας. Ιδιες μ' αυτές, που μεγαλώσαμε, πήγαμε σχολείο, μάθαμε τη σκέψη, κάναμε φίλους και συντρόφους, διαλέγουμε με δαύτες καθημερινά δρόμους και τρόπους... Και όμως ετούτες οι λέξεις οι ίδιες με τις δικές μας έτσι όπως είναι παρατεταγμένες στις δικές τους προτάσεις μοιάζουν να έχουν μεγαλύτερη δύναμη. Μοιάζουν να μπορούν να ξεσκονίσουν από πάνω σου τα στοιχεία της αποξένωσης και να σου δώσουν πίσω τα κλεμμένα από το σύστημα της εκμετάλλευσης πραγματικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά.
Αρχείο του ΚΚΕ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Πρόκειται μόνο για κάποια πολύ λίγα αποσπάσματα βγαλμένα από το τεράστιο αρχείο του ΚΚΕ, που αφορούν κύρια στη στάση, που είχαν Ελληνίδες κομμουνίστριες μπροστά στα δικαστήρια της χούντας. Μικρά κομμάτια, λίγες φράσεις, εικόνες λειψές, που όμως σκίζουν τη δική μας σημερινή πραγματικότητα ανοίγουν το μικρό κόσμο μας, του προσθέτουν απεριόριστη προοπτική. Κομμάτια από την προσωπική ιστορία των αγωνιστριών και των κομμουνιστριών, που ξεπηδούν μέσα από αυτά τα μικρά αποσπάσματα, φανερώνουν τον ταξικό χαρακτήρα της πάλης των ανθρώπων, εκεί όπου εξομοιώνεται η πίστη, η δύναμη και η αντοχή για το ίδιο ταξικό συμφέρον από το μορφωμένο στέλεχος του ΚΚΕ έως την αγράμματη κομμουνίστρια και αγωνίστρια.
Συντρόφισσες, που πολλοί από εμάς τις γνωρίσαμε. Ζήσαμε, δουλέψαμε, αστειευτήκαμε μαζί τους. Εδώ φαντάζουν ημίθεοι κήρυκες του μελλοντικού κόσμου. Ο αναγνώστης νιώθει τον εσωτερικό αυτόματο μηχανισμό της ταύτισης και αναπνέει αυτόν τον ασυμβίβαστο καθαρό αέρα της κομμουνιστικής ιδεολογίας. Νιώθει βέβαιος πως αυτός ο χωρίς εκμετάλλευση μελλοντικός κόσμος, θα έρθει σίγουρα. Τον φέρνουν στα χέρια τους γυναίκες σαν αυτές. Σαν τις άλλες, που τις έχουν διαδεχτεί και άλλες πολύ νεώτερες, που θα ακολουθήσουν.
Οι εκπρόσωποι της αστικής «νομιμότητας» - παρανομίας, που στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι κάποιοι δικαστές, σαρώνονται κυριολεκτικά μπροστά στην αποφασιστική στάση αυτών των γυναικών. Αυταρχικοί ή απολογητικοί ουσιαστικά μαρτυρούν από τη θέση του νικητή την ήττα τους. Οι διαφορετικές προσωπικότητες και συμπεριφορές τους δεν έχουν καμιά σημασία. Εκπροσωπούν το άρρωστο, εγκληματικό σύστημα που πεθαίνει μπροστά στην ομόφωνη, συνειδητή φωνή αυτών των γυναικών, που φέρνουν το αληθινά καινούριο.
Τρέμεις, να βάλεις «εισαγωγή» μπροστά σε τούτα τα αληθινά ποιήματα, που έφτιαξε η πραγματικότητα του αγώνα. Οποιαδήποτε θα τα αδικούσε. Αλλωστε δεν την έχουν ανάγκη. Τα λένε όλα μόνα τους. Πλούσια μέσα στη δωρική λιτότητά τους. Σεμνά μέσα στο μεγαλείο τους. Διαπαιδαγωγούν χωρίς τέτοια άμεση πρόθεση. Διδάσκουν με το ολοζώντανο παράδειγμά τους.
ΓΡΑΜΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΡΑΤΟΥΜΕΝΩΝ ΦΥΛΑΚΩΝ ΚΟΡΥΔΑΛΛΟΥ - ΑΙΓΙΝΑΣ - ΚΕΡΚΥΡΑΣ (1)
Αγαπητή Φ.Α.
Θα θέλαμε ακόμα μια φορά να υπογραμμίσουμε ότι και με τη χρησιμοποίηση από τους Π.Κ. του ένδικου μέσου της αναθεώρησης από αναθεωρητικά στρατοδικεία αποφάσεων των εκτάκτων στρατοδικείων δε πρέπει να δημιουργηθεί καμιά αυταπάτη ούτε για τον χαρακτήρα της αναθεώρησης ούτε για τις πραγματικές προθέσεις της χούντας. Επαναλαμβάνοντας τα όσα αναφέρουμε στην καταγγελία μας σχετικά με το θέμα αυτό, αμέσως μετά από τον δεκεμβριανό λόγο του δικτάτορα Παπαδόπουλου, δηλώνουμε για άλλη μια φορά ότι το μέτρο αναθεώρηση δεν αποτελεί λύση για το πρόβλημα των Π. Κ. (2) και ότι μοναδικός τρόπος για να λυθεί αυτό το πρόβλημα είναι η απελευθέρωση όλων χωρίς εξαίρεση των δεσμωτών πατριωτών και τη χορήγηση γενικής αμνηστείας.
Οπως καταγγέλθηκε τόσο από μας όσο και από άλλες ομάδες Π. Κ. καθώς και από αντιδικτατορικά κόμματα, οργανώσεις και παράγοντες και έγινε αντιληπτό από την ελληνική και τη διεθνή κοινή γνώμη, η χούντα κάτω από τη γενική πίεση και την καθολική απαίτηση για την απελευθέρωση των Π. Κ. και τη χορήγηση αμνηστείας, κατέφυγε στον ελιγμό της εξαγγελίας του «μέτρου» της αναθεώρησης με σκοπό την παραπλάνηση της κοινής γνώμης και την παρέλκυση της λύσης του προβλήματος.
Στο χρονικό διάστημα που πέρασε και με τη δημοσίευση του χουντικού διατάγματος που ρυθμίζει αυτή την διαδικασία, με τις απεγνωσμένες προσπάθειες που καταβάλει το στρατιωτικό καθεστώς και τα όργανά του να αποδείξουν στην ελληνική και τη διεθνή κοινή γνώμη, πως τάχα προβαίνουν σε κάποια διαδικασία για τη λύση του προβλήματος των Π. Κ. αποδείχτηκε ακόμα πιο καθαρά πως τα δήθεν αυτά «μέτρα» αποτελούν παγίδα και απάτη.
Η χούντα επιμένει ακόμα να διατηρεί τα στρατοδικεία προσπαθώντας να τους δώσει επίφαση νομιμότητας και να μονιμοποιήσει το θεσμό τους. Ούτε καν επιτρέπει τουλάχιστον, να γίνει η αναθεώρηση από πολιτικά δικαστήρια και παρατηρείται μάλιστα το παράδοξο φαινόμενο ενώ από δύο χρόνια τώρα, για τις υποθέσεις του Ν. 509 αρμόδια είναι τα εφετεία, οι υποθέσεις των καταδικασθέντων από τα έκτακτα στρατοδικεία με αυτό το νόμο, να παραπέμπονται για αναθεώρηση, 6 ολόκληρα χρόνια από την επιβολή της δικτατορίας, πάλι στα στρατιωτικά δικαστήρια.
Είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι το σχετικό νομοθέτημα εξαιρεί του δικαιώματος της αναθεώρησης ακόμα και από το αναθεωρητικό στρατοδικείο, ένα σοβαρό αριθμό Π. Κ. όσους εκείνους που καταδικάστηκαν με το νόμο 375 και άλλους. Αλλά και για τους κατάδικους του Ν. 509 ενώ το ίδιο νομοθέτημα παρέχει το δικαίωμα της αναθεώρησης, ταυτόχρονα θέτει τέτοιους περιορισμούς που είναι αμφίβολο αν οι περισσότερες υποθέσεις θα φθάσουν τελικά στο αναθεωρητικό στρατοδικείο. Τέλος είναι γνωστό ότι η όλη τακτική του αναθεωρητικού στρατοδικείου μέχρι σήμερα έχει αποδείξει ότι κι αυτό σε σκοπιμότητα και αυστηρότητα κάθε άλλο παρά διαφέρει από τα έκτακτα στρατοδικεία.
Ολα αυτά προεξοφλούν ότι αν η κίνηση για την απελευθέρωση όλων των Π. Κ. δεν συνεχιστεί και ενταθεί ακόμα περισσότερο, κανένα σημαντικό αποτέλεσμα δεν θα προέλθη ούτε και από αυτήν έστω την εφαρμογή του μέτρου της αναθεώρησης.
Πέρα απ αυτά, αν η χούντα, είχε σκοπό να δόσει λύση στο πρόβλημα δεν θα κατέφευγε στο απατηλό ημίμετρο της αναθεώρησης και μάλιστα στα στρατοδικεία, αλλά θα προχωρούσε σε ουσιαστικά μέτρα απόλυσης των Π. Κ. θα ικανοποιούσε αυτό που αποτελεί γενική απαίτηση του πολιτικού κόσμου και της κοινής γνώμης, να αφήσει ελεύθερους όλους χωρίς διάκριση τους ομήρους της, που εξακολουθούν να κρατούνται αυθαίρετα και παράνομα στις διάφορες φυλακές.
Την καταγγελία μας αυτή επαναλαμβάνουμε και υπογραμμίζουμε ακόμα πιο έντονα τώρα, που παίρνοντας υπόψη μας το γεγονός ότι πολλοί Π.Κ. προχώρησαν στην υποβολή αιτήσεων για αναθεώρηση, και την ανάγκη να παρουσιαστεί ενιαία στάση όλων ανεξαιρέτως των Π. Κ. απέναντι και στο «μέτρο» αυτό της χούντας, προχωρούμε χωρίς να τρέφουμε αυταπάτες και χωρίς να αναγνωρίζουμε τα στρατοδικεία και τις οποιεσδήποτε αποφάσεις τους και κάνουμε χρήση και του ένδικου αυτού μέσου της αναθεώρησης μαζί με όλους τους καταδικασθέντες από τα έκτακτα στρατοδικεία.
Κι αυτό όχι «μόνο για να δοθεί ενιαία και μπροστά στο αναθεωρητικό στρατοδικείο η μάχη κατά των ψευτομέτρων αυτών της χούντας, κατά της δήθεν νομιμότητας των στρατοδικείων και του στρατιωτικού της καθεστώτος, αλλά και για να υπερασπιστούμε το δίκαιο της υπόθεσής μας, για την οποία διωχτήκαμε, συλληφθήκαμε, βασανιστήκαμε, καταδικαστήκαμε σε εξοντωτικές ποινές και εξακολουθούμε να κρατούμαστε στις φυλακές.
Πιστεύουμε ακράδαντα ότι η λύση του προβλήματός μας δεν θα προέλθει ούτε από τις καλές προθέσεις της χούντας που είναι ανύπαρκτες, ούτε από τα δικαστήριά της, αλλά από την πάλη του ελληνικού λαού και την συμπαράσταση της διεθνούς κοινής γνώμης που είναι σε θέση να επιβάλει την ικανοποίηση του αιτήματος για την απελευθέρωση όλων των πολιτικών κρατουμένων και τη χορήγηση γενικής πολιτικής αμνηστείας.
Πολιτικοί κρατούμενοι - οπαδοί, μέλη, στελέχη του ΚΚΕ - Φυλακών Κορυδαλλού - Αίγινας - Κέρκυρας.
Υ.Γ. Παρακαλούμε το γράμμα μας αυτό να δοθεί όσο το δυνατό πιο γρήγορα και επανειλημμένα στη δημοσιότητα.
ΑΝΩΝΥΜΗ (3)
«?ΔΕΝ ΔΕΧΟΜΑΙ ΚΑΝΕΝΑ ΕΚΒΙΑΣΜΟ ΣΤΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΜΟΥ»
Ερώτηση: Οταν φύγεις από δω, θα πας σπίτι σου; Με τι θ ασχοληθείς;
Απάντηση: Από την ώρα που μπορώ να βγω από δω ελεύθερη, μπορώ να πάω όπου θέλω και να κάνω αυτό που θα με προστάξει η συνείδησή μου.
Ερώτηση: Γιατί δεν μας βοηθάς; Εμείς ήρθαμε για να κρίνουμε αν είσαι ακίνδυνη ή επικίνδυνη. Απ� αυτό θα εξαρτηθεί αν θα μείνεις ή θα απολυθείς.
Απάντηση: Βάσει ποιας κατηγορίας θα με κρίνετε; Εγώ δεν ήρθα στην επιτροπή σας για να με κρίνετε, γιατί δεν είμαι κατηγορούμενη. Ηρθα να σας πω ότι: 21/2 χρόνια κρατούμαι παράνομα και ζητώ από σας να μην δεχθείτε να νομιμοποιήσετε αυτή την παρανομία.
Ερώτηση: Εγώ νομίζω ότι θα πας σπίτι σου και θα ασχοληθείς με τα κεντήματά σου.
Απάντηση: Η γνώμη σας είναι.
Ερώτηση: Εγώ λέω ότι θα πουλήσεις τα κτήματά σου και θα παντρευτείς.
Απάντηση: Η γνώμη σας είναι. Εγώ σας είπα ότι: Βγαίνοντας από δω θα κάνω ό,τι η συνείδησή μου θα με προστάξει.
Ερώτηση: Μα δεν μας βοηθάς. Αλλωστε μ� αυτό που θα μας πεις, δεν δεσμεύεσαι.
Απάντηση: Είμαι υποχρεωμένη να σας επαναλάβω ότι ζητάω την ελευθερία μου, αλλά δεν δέχομαι κανένα εκβιασμό στη συνείδησή μου.
ΑΓΛΑΪΑ (4)
«Ο ΛΑΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΛΗ ΤΟΥ ΘΑ ΜΕ ΒΓΑΛΕΙ?»
Ερώτηση: Τι γράμματα ξέρεις;
Απάντηση: Πήγα μέχρι τη Β΄ Δημοτικού.
Ερώτηση: Τι οικογένεια έχεις;
Απάντηση: Δεν έχω οικογένεια μου την κατάστρεψε ο φασισμός.
Ερώτηση: Και τώρα είσαι μόνη;
Απάντηση: Οχι δεν είμαι μόνη έχω όλον τον Ελληνικό λαό μαζί μου.
Ερώτηση: Μα ο ελληνικός λαός εσένα θα κοιτάξει; Τι είναι αυτά που μας λες καϋμένη.
Απάντηση: Σ όλες τις δύσκολες στιγμές μου ο λαός με βοήθησε. Ο λαός με γλύτωσε απ' των γιάνκηδων τα χέρια, που με βασάνιζαν 4 μήνες, ο λαός με γλύτωσε από την εκτέλεση, που με κρατούσαν στο νεκροθάλαμο 8 μέρες, ο λαός με τις υπογραφές του, στην αναθεώρηση με κατέβασε στα ισόβια. Ο λαός με την πάλη του θα με βγάλει και τώρα.
Ερώτηση: Τώρα αν σε αφήσουμε θα πας σπίτι σου;
Απάντηση: Ναι στο σπίτι μου, δεν θα μείνω στους δρόμους.
Ερώτηση: Και τι θα κάνεις;
Απάντηση: Οτι έκανα και πριν με πιάσουν.
Ερώτηση: Δηλαδή θα δουλεύεις αργαλιό;
Απάντηση: Και βέβαια αν δεν δουλέψω δεν θα ζήσω.
Ερώτηση: Δεν μας λες Αγλαΐα γιατί δικάστηκες και κάθισες 10 χρόνια φυλακή;
Απάντηση: Γιατί πήρα μέρος στην Εθνική Αντίσταση και δεν υποτάχτηκα στους Ιταλούς και τους Γερμανούς.
Ερώτηση: Μα τι μας λες; Εσύ είσαι δικασμένη με το συμμοριτοπόλεμο με το Γ΄ Ψήφισμα και το 509.
Απάντηση: Κατ αρχήν ήταν δημοκρατικός στρατός δεν ήταν συμμορίτες, ήταν δημοκρατικός ταχτικός στρατός. Αλλά και τότε αντίσταση είχαμε, ενάντια στην Εγγλέζικη κατοχή.
Ερώτηση: Μα οι Εγγλέζοι ήταν φίλοι μας.
Απάντηση: Φίλοι που μας δάγκωναν και μας σκότωναν. Αντί να δόσουν επαίνους για την παλληκαριά του ελληνικού λαού, ρίξαν τον κόσμο στις φυλακές και τα μπουντρούμια, με ειδών-ειδών βασανιστήρια για τους αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης. Να λοιπόν ποιοι έβγαλαν τον κόσμο στο βουνό. Αρκεί να σας πω στη Λάρισα, μόλις ήρθαν οι άγγλοι την άλλη μέρα κλείστηκαν οι λεβέντες της Αντίστασης στη φυλακή.
Ερώτηση: Ποιος σε συντηρεί;
Απάντηση: Το σπίτι μου.
Ερώτηση: Αν έρθει κάποιος στο σπίτι σου και σου δώσει ένα πιστόλι ή ότι άλλο παρόμοιο, είσαι ικανή να κάνεις φόνο;
Απάντηση: Με συγχωρείτε κύριοι, εγώ ενόμιζα ότι έχω να κάνω με σοβαρούς ανθρώπους και δεν περίμενα τέτοιες ερωτήσεις.
Επίτροπος: Καλά! Είμαστε σοβαροί αυτό ήταν αστείο για να γελάσουμε.
Απάντηση: Αμ τέτοια αστεία δεν στέκουν σε μια γυναίκα στην ηλικία μου.
Ερώτηση: Πες μας τέλος πάντων, άλλο από τον αργαλιό, τι θα κάνεις;
Απάντηση: Εχω την αρχή απʼ τη μάνα μου τα μυστικά του σπιτιού μας να μην τα λέμε. Τι θα κάνω στο σπίτι μου, δεν έχω να δώσω λόγο σε κανένα.
Ερώτηση: Τι θα κάνεις τώρα εσύ Αγλαΐα στην ηλικία που είσαι; Ξέρεις και κάτι άλλο: η αστυνομία θα σε παρακολουθεί.
Απάντηση: Τι θα κάνω; Θα συνεχίσω όσο μπορώ τον αγώνα που οι άλλοι μέσα σʼ αυτόν βάψαν τη γη με το αίμα τους για το λαό.
Ερώτηση: Μα ως πότε θα συνεχίσεις; Πρέπει να ησυχάσεις τώρα.
Απάντηση: Εχετε δίκηο κύριοι, να μου τα λέτε αυτά. Δεν θρηνήσατε θύματα, δεν χάσατε ανθρώπους όπως εγώ, δεν κλείσατε τα σπίτια σας σαν το δικό μου, δεν χάσατε την ευτυχία σας όπως εγώ, δεν χάσατε το είναι σας όπως εγώ.
ρώτηση: Πότε σε πιάσανε;
Απάντηση: Την ίδια μέρα της δικτατορίας. Πήγα πρωί-πρωί στο νεκροταφείο να επισκεφτώ τους νεκρούς μου, και μετά γύρισα σπίτι, με αρπάξανε και σε λίγες μέρες βρέθηκα στο κολαστήριο της Γυάρου.
Επιτροπή: Πήγαινε.
ΧΡΥΣΟΥΛΑ ΓΚΟΓΚΟΓΛΟΥ (5)
«ΤΟ ΧΡΕΟΣ ΜΟΥ ΣΑΝ ΠΑΤΡΙΩΤΙΣΣΑ ΚΑΙ ΣΑΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΡΙΑ»
Ερώτηση: Είστε η Χ. Γκόγκογλου; (Μίλησαν για το σκοπό του ερχομού τους εδώ).
Ερώτηση: Πότε συλληφθήκατε;
Απάντηση: Τον Γενάρη του 1968. […]
[…] Πρέπει να δείτε ότι γίνεται μια παρανομία σε βάρος του Λαού μας και ιδιαίτερα σε βάρος μας. Και σαν ανώτεροι δικαστές που είστε, καλείστε σήμερα να συμβάλλετε για να επανορθωθεί αυτή η παρανομία, εισηγώντας την απελευθέρωσή μας και τη διάλυση του στρατοπέδου.
Οσο για μένα, σας δηλώνω ότι: είμαι μέλος και στέλεχος του ΚΚΕ και ξέρω ποιο είναι το χρέος μου απέναντι στο Λαό και στην πατρίδα μου και ιδιαίτερα σήμερα κάτω από τις συνθήκες της στρατιωτικής δικτατορίας. […]
Ερώτηση: […] Τη φυλακή;
Απάντηση: Ναι. Φυλακή για τις πολιτικές μου πεποιθήσεις, για τον ίδιο λόγο που κρατούμαι και σήμερα.
Ερώτηση: Γιατί δεν μας είπατε από την αρχή για την υγεία σας;
Απάντηση: Γιατί δεν ήθελα νʼ αποτελέσει ελαφρυντικό στοιχείο για την κρίση σας. Γιατί, όπως είμαι εγώ άρρωστη είναι -και σε πολύ χειρότερη κατάσταση- οι 130 γυναίκες. Οι φοβερές συνθήκες διαβίωσης και οι ταλαιπωρίες στη Γυάρο κι εδώ υπόσκαψαν την υγεία μας. Οπως οι συνθήκες αυτές υπόσκαψαν και την υγεία των 2 χιλ. πολ. Κρατουμένων.
Πάλι με διέκοψαν. Και με έμμεσο τρόπο - περιφραστικά:
Τι θα κάνουμε όταν θα βγούμε έξω.
Απάντηση: Το χρέος μου σαν πατριώτισσα και σαν κομμουνίστρια.
ΜΙΝΑ ΓΙΑΝΝΟΥ (6)
«ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΛΕΤΕ «ΝΟΜΟΣ» ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΑΚΟΜΑ ΠΑΡΑΝΟΜΙΑ»
[…] Για μένα, αυτό που λέτε «νόμος» είναι μια ακόμα παρανομία, γιατί τους νόμους τους ψηφίζει η Βουλή και τη Βουλή οι δικτάτορες την κατάργησαν. Για όλους τους «νόμους» της δικτατορίας ισχύει το ίδιο. Γι αυτό οι πατριώτες τους αγνοούν και αναπτύσσουν την αντιδικτατορική τους δράση. Είπατε ότι στην Ελλάδα έγιναν και άλλες τέτοιες καταστάσεις και πάντα γίνονταν νόμοι, και με βάση αυτούς λειτουργούσε η πολιτεία. Σας απαντώ και η δικτατορία του Μεταξά και οι Κουΐσλιγκς έκαμαν τέτοιους νόμους. Υπήρχε όμως αντιδικτατορική δράση και εθνική αντίσταση στην Κατοχή. Οι πατριώτες δεν θεωρούσαν υποχρέωση να σεβαστούν τους «νόμους» της δικτατορίας ή των κουΐσλιγκς και τις διαταγές των Γερμανών. Στη δικτατορία του Μεταξά ο Ριζοσπάστης ήταν παράνομος, στην κατοχή ο Ριζοσπάστης ήταν παράνομος και σήμερα τα έντυπα των αντιδικτατορικών οργανώσεων και κομμάτων και πρώτα-πρώτα ο Ριζοσπάστης κυκλοφορούν παράνομα. Κανείς πατριώτης δεν σκέφτηκε πως κάνει κάτι παράνομο.
Εχω δικαστεί από γερμανικό στρατοδικείο γιατί κυκλοφορούσα τον Ριζοσπάστη. Σήμερα οι πατριώτες που κυκλοφορούν τον Ριζοσπάστη, οι κομμουνιστές, όταν πέφτουν στα χέρια της Ασφάλειας βασανίζονται, και καταδικάζονται από το στρατοδικείο. Και τότε και τώρα όμως παράνομοι είναι εκείνοι που κάνουν τους νόμους της δικτατορίας και νόμιμη η πάλη εναντίον τους. Ηλθατε να μας κρίνετε με βάση τον παράνομο «νόμο» και νʼ αναλάβετε την ευθύνη αν θα είμαστε ακίνδυνοι για τη δικτατορία. Και ουσιαστικά ζητάτε δηλώσεις. Διαμαρτύρεστε ότι δεν μου ζητήσατε τέτοιο πράγμα. Δεν το ζητήσατε από μένα αλλά το κάνετε 12 μέρες τώρα όταν σχεδόν σ΄ όλες τις γυναίκες ζητάτε να σας πουν: «ότι θα αφοσιωθούν στα παιδιά τους, και στην δουλειά τους», ότι «θα πάνε να κοιτάξουν την υγεία τους», ότι «είναι ακίνδυνες», ή όταν τις ρωτάτε αν θα κυκλοφορήσουν προκηρύξεις ή θα ρίξουν βόμβες κλπ. Δεν είναι αυτό ψυχολογική πίεση για απόσπαση δηλώσεων υποταγής; Η πατρίδα μας κινδυνεύει. Η οικονομική κατάσταση χειροτερεύει και ο εθνικός πλούτος ξεπουλιέται με χαριστικές συμβάσεις στους ξένους. Οι πατριώτες που αντιδρούν γίνονται όλο και περισσότεροι, και η αντιδικτατορική δράση αγκαλιάζει όλα τα στρώματα. Γιʼ αυτό και η τρομοκρατία εντείνεται. Η διεθνής κοινή γνώμη, οι διεθνείς οργανώσεις στιγματίζουν το φασιστικό καθεστώς, που θα ανατραπεί κάτω από την πάλη του λαού[…]
ΑΥΡΑ ΠΑΡΤΣΑΛΙΔΟΥ (7)
«ΘΑ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΠΡΑΞΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ ΑΝ ΑΡΝΗΘΗΤΕ ΝΑ ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΗΣΕΤΕ ΤΗΝ ΠΑΡΑΝΟΜΙΑ?»
(Ολα τα παρακάτω ειπώθηκαν μέσα σε βροχή από διακοπές και σε ατμόσφαιρα ηλεκτρισμένη απʼ τη μεγάλη νευρικότητα ιδιαίτερα του προέδρου της επιτροπής).
Ρωτάτε για την υγεία μου. Το ζήτημα της ατομικής μου υγείας είναι το ολιγότερο μπροστά στο γεγονός ότι εξοντώνονται στα στρατόπεδα συγκέντρωσης 21/2 χρόνια τώρα πάνω από δύο χιλιάδες πολιτικοί κρατούμενοι. Αρκετοί μάλιστα έχουν πεθάνει. Ο νόμος της χούντας που ήρθατε να εφαρμόσετε σκοπό έχει να νομιμοποιήσει την παρανομία της και να κατοχυρώσει την ύπαρξη των στρατοπέδων συγκέντρωσης. Εργο σας θα έπρεπε νάναι ένα και μόνο: απόφαση για το παράνομο της κράτησης όλων των πολιτικών κρατουμένων και για την άμεση απόλυσή τους.
Λέτε πως δεν έχετε τίποτα άλλο να με ρωτήσετε και πως είσαστε βιαστικοί. Εχω όμως εγώ να σα πω. Θεωρώ τη δικτατορία συμφορά για τον τόπο μου και ? Μα τότε γιατί ζητήσατε να ʽρθώ εδώ αφού αρνείστε να μʼ ακούσετε;
Λέτε πως δεν μπορείτε νʼ απολύσετε όλους τους πολιτικούς κρατούμενους, πως δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα σχετικά μʼ αυτό, πως το έργο σας είναι περιορισμένο. Το ζήτημα όμως είναι απλό. Κάντε αυτό που έκανε η δόξα της ελληνικής δικαιοσύνης ο Τερτσέτης, που αρνήθηκε να νομιμοποιήσει την παρανομία και να καταδικάσει τον Κολοκοτρώνη σε θάνατο και που αν ζούσε σήμερα, θα ήταν κιʼ αυτός στη Λέρο. Αποτελεί ύψιστο παράδειγμα για όλους του έλληνες δικαστές και το παράδειγμα αυτό το ακολουθούν σήμερα πολλοί του κλάδου σας, όπως τελευταία ο Πρόεδρος και τα μέλη του Συμβουλίου Επικρατείας.
Ηρθατε να εξετάσετε ποιοι είναι επικίνδυνοι και ποιοι είναι οι κίνδυνοι σύμφωνα με το νόμο της χούντας που ήρθατε να εφαρμόσετε. Όμως επικίνδυνος σήμερα είναι όλος ο λαός, ως και τα παιδιά γιατί όλοι μισούν τη δικτατορία.
Εγώ είμαι επικίνδυνη και θέλω να είμαι επικίνδυνη για τη δικτατορία γιατί τη θεωρώ ολέθρια για την πατρίδα μου. Πάνω από σαράντα χρόνια καταδιώκομαι, φυλακίζομαι, εξορίζομαι για την πατριωτική μου δράση σαν κομμουνίστρια. Εχω την τιμή να είμαι στέλεχος του ΚΚΕ που έχει δώσει αμέτρητες θυσίες για τις ελευθερίες του λαού κι αυτό το ξέρει όλος ο λαός και το ξέρετε πολύ καλά και σεις. Στο Πρόγραμμα του Κόμματός μου είναι γραμμένο: Πάλη ενάντια σε κάθε τυραννία. Στην παγκαλική δικτατορία οι κομμουνιστές πάλαιψαν στις πρώτες γραμμές για την αποκατάσταση της δημοκρατίας. Εξορίστηκαν, φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν. Το ίδιο και στη μεταξική δικτατορία. Στην κατοχή πάλαιψαν πρωτοπόρα το φασισμό?
Πιέζετε τις γυναίκες να σας δηλώσουν τι θα κάνουν αν απολυθούν (αν θα πάνε σε διαδήλωση, αν θα σηκώσουν τα όπλα κλπ.). Ζητάτε δηλαδή δηλώσεις υποταγής στη χούντα. Αυτό δεν θα μείνει κρυφό, θα το μάθει ο ελληνικός λαός και η παγκόσμια κοινή γνώμη.
Λέτε πως έχετε 30 χρόνια πείρα σαν δικαστές και ξέρετε τι κάνετε και ότι δεν σας χρειάζονται συμβουλές. Εγώ δεν έχω να συμβουλέψω κανένα. Είσαστε Ελληνες δικαστές και μόνο η συνείδησή σας μπορεί να σας συμβουλέψει. Εγώ είμαι εν τάξει με τη συνείδησή μου και απόλυτα ήσυχη. Και σαν Ελληνίδα είμαι εν τάξει με τις εθνικές μου παραδόσεις. Εσείς όμως μπορείτε να πείτε το ίδιο;
Τι θέλω να κάνετε; Στο χέρι σας είναι να κάνετε αυτό που έκανε πρόσφατα ο Πρόεδρος και τα μέλη του Συμβουλίου Επικρατείας. Και τι θα βγει απ αυτό λέτε; Θα είναι μια πράξη αντίστασης αν αρνηθήτε να νομιμοποιήσετε την παρανομία, μια συμβολή στην αντιδικτατορική πάλη του λαού.
Δεν υπάρχει άλλος δρόμος για σας: ή με τον ελληνικό λαό και την Ελλάδα, ή νομιμοποίηση της χούντας.
ΛΟΥΛΑ ΛΟΓΑΡΑ (8)
«ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΚΕΙΝΟΣ ΠΟΥ ΚΑΝΕΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΝΤΙΘΕΤΕΣ ΜΕ ΤΑ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΑ ΤΟΥ ΛΑΟΥ»
[?] Πρόεδρος: Μα κι οι δικαστικές αποφάσεις από άλλους εκτελούνται.
Απάντηση: Ναι μας είναι υποχρεωτικές. Ενώ εδώ τελικά άλλοι κρίνουν για σας. Η διχτατορία κάτω από την πίεση της ελληνικής και της διεθνούς κοινής γνώμης είναι υποχρεωμένη να αφήσει ένα αριθμό κρατουμένων και κυρίως γυναικών. Μα ταυτόχρονα θέλει να νομιμοποιήσει την εκτόπιση με το δικό σας κύρος. Πάρτε εσείς απόφαση για την κατάργηση των στρατοπέδων που ντροπιάζουν την Ελλάδα και αφήστε στη χούντα την ευθύνη της μη πραγματοποίησης αυτής της απόφασης. Μη δεχτείτε να γίνετε συνυπεύθυνοι στην παρανομία της. Τότε πραγματικά θα παίξετε το ρόλο σας σαν έλληνες δικαστές. Υπάρχουν πολλά τέτοια παραδείγματα στο δικαστικό κλάδο παλαιότερα και πρόσφατα. [?]
[?] Πρόεδρος: Εσεις είστε επικίνδυνη ή ακίνδυνη;
Απάντηση: Θα απαντήσω και σε σας με αυτά που είπα και στον πρόεδρο του στρατοδικείου που με δίκαζε στην περίοδο του εμφυλίου πολέμου με την κατηγορία και τότε της επικίνδυνης κομμουνίστριας. «Επικίνδυνος είναι εκείνος που κάνει πράξεις αντίθετες με τα συμφέροντα του λαού και της χώρας του. Μα το κόμμα μου και οι κομμουνιστές πάντα πάλαιψαν στην πρώτη γραμμή για να υπερασπίσουν τα συμφέροντα του λαού και της χώρας». Αυτό κάνω και τώρα. Επικίνδυνη δεν είμαι εγώ κι οι πατριώτες που παλεύουν εναντίον της διχτατορίας αλλά επικίνδυνη και παράνομη είναι η χούντα. Γι' αυτό και θα κληθεί να δόσει λόγο στο λαό και τη δικαιοσύνη για τα εγκλήματά της. Με αυτή την έννοια είμαι επικίνδυνη αλλά για τη χούντα. Ντρέπομαι που στη χώρα υπάρχει φασιστική δικτατορία και θα κάνω ό,τι μπορώ για να ξεπλύνω αυτή τη ντροπή. Αυτό πρέπει να κάνει κάθε τίμιος έλληνας πατριώτης. Κάθε πράξη εναντίον της είναι νόμιμη και πατριωτική. Γι' αυτό και οι δίκες και οι καταδίκες πατριωτών είναι πράξεις παράνομες. [?]
ΡΟΥΛΑ ΚΟΥΚΟΥΛΟΥ (9)
«ΕΧΕΙ? ΚΑΙ Η ΑΓΡΑΜΜΑΤΗ ΚΑΙ Η ΑΓΡΟΤΙΣΣΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΟΝΤΟΤΗΤΑ? ΤΗ ΔΡΑΣΗ ΤΗΣ»
[?] Διακοπή του προέδρου και ενός μέλους της επιτροπής. Δεν σας χρειαζόμαστε άλλο. Με σας δεν υπάρχει λόγος να συζητήσουμε. Ξέρουμε ποια είστε, τις απόψεις σας και τι σκέφτεσθε και για το μέλλον. Δεν είστε καμιά αγράμματη, καμιά αγρότισσα, που δεν καταλαβαίνει και χρειάζεται να μιλήσουμε μαζί της, για να σχηματίσουμε γνώμη.
Απάντηση: Είμαι ανώτερο στέλεχος του ΚΚΕ, δεν μπορώ να επιτρέψω να μιλούν μπροστά μου μ' αυτόν τον τρόπο για καμιά από τις συγκρατούμενές μου. Είναι όλες κρατούμενες γιατί είναι πολιτικοί αντίπαλοι της χούντας. Εχει η κάθε μια και η αγράμματη και η αγρότισσα την πολιτική της οντότητα, τα ιδανικά της, την ιστορία, τη δράση της. Ολες είναι αγωνίστριες της Εθνικής Αντίστασης και της δημοκρατίας, είναι πολλές εκλεγμένες σε συνδικάτα, σε δήμους και κοινότητες, σε επιστημονικές και άλλες οργανώσεις. Είναι στελέχη της ΕΔΑ και του ΚΚΕ, είναι βουλευτές. Ολες κάτω από φοβερές συνθήκες και πιέσεις σηκώνουν το δράμα τους και δεν υποτάσσονται. 2 χρόνια και πάνω λένε όχι στη δικτατορία.
Πρόεδρος: Σας επαναλαβαίνουμε δεν έχουμε τίποτα να πούμε μαζί σας, ξέρουμε πολύ καλά τις σκέψεις σας.
Απάντηση: Εχω όμως εγώ να σας πω κι εφόσον με φωνάξατε πρέπει και να με ακούσετε. Εχω να σας πω ότι το δράμα της κάθε κρατούμενης που φωνάζετε να δείτε είναι μέρος απ' την τραγωδία και τη φοβερή δοκιμασία που ζει σήμερα η πατρίδα μας. Είναι πια πασίγνωστο κι έχει επιβεβαιωθεί και από αμερικάνικες πηγές, όπως και σεις ξέρετε, ότι το σχέδιο Προμηθεύς που μας επέβαλε την διχτατορία έγινε στα γραφεία της αμερικάνικης ΚΥΠ και του ΝΑΤΟ. Με την επέμβαση των ξένων και τ' αμερικάνικα τάνκς επεβλήθηκε παραμονές των εκλογών και στηρίζεται η διχτατορία της πιο ξενόδουλης μαύρης αντίδρασης. Πέρασε στη χώρα μας ο φασιστικός οδοστρωτήρας και κατέλυσε τα πάντα, σύνταγμα, νόμους, κοινοβούλιο, κόμματα, συνδικάτα, οργανώσεις. Φίμωσε τον τύπο, καταπάτησε βάναυσα όλες τις ελευθερίες και τα δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη. Εξαπέλυσε αληθινό ανθρωποκυνηγητό. [...]
[?] Σαν δικαστικοί βλέπετε την παρανομία και στο στρατόπεδό μας. Μας έπιασαν και μας, όπως και τους άλλους κρατούμενους παράνομα και παράνομα μας κρατούν πάνω από δύο χρόνια. Μας εξοντώνουν κάτω από απάνθρωπες συνθήκες. Μετέτρεψαν την εκτόπιση σε φυλάκιση χωρίς δίκη, με κανονισμό βαρυποινιτών. Τα πάντα απαγορεύονται και προσπαθούν με όλες τις ψυχολογικές πιέσεις να αποσπάσουν τις επαίσχυντες δηλώσεις υποταγής στη διχτατορία. Η ζωή μας είναι ένα μαρτύριο. Μάνες με εγκαταλειμμένα, απροστάτευτα παιδιά, γέροι γονείς έρημοι, οικογένειες διαλυμένες. Αρρωστες που κινδυνεύει η ζωή τους κι όμως κρατούνται. Το δράμα των κρατουμένων μεγαλώνει την κατακραυγή και την πάλη κατά της διχτατορίας, γι' αυτό κάτω απ' την πίεση ζήτησε να καλυφθεί και να δημαγωγήσει. Μια που κάτω απ' αυτήν την πίεση είναι αναγκασμένη να αφήσει έναν αριθμό κρατουμένων, ζητάει να μεταθέσει σε σας την ευθύνη για τη διατήρηση των στρατοπέδων. Τόπε καθαρά ο Παπαδόπουλος στους δημοσιογράφους, τώρα που λόγο έχουν οι δικαστικοί, αυτό είναι το νόημα του νόμου τους. [...]
[...] Λυπούμαι να βλέπω έλληνες δικαστικούς στο ρόλο της ασφάλειας, να πιέζουν δικαστικοί τις κρατούμενες για υποχώρηση.
Διαμαρτυρίες και των τριών. Σας είπαμε τίποτε, ποιος σας ζήτησε δήλωση, εμείς απ' την αρχή τονίσαμε ότι τέτοιο πράγμα δεν ζητούμε κλπ.
Απάντηση: Βέβαια εμένα προσωπικά όχι. Αλλά με φωνάξατε απ' τις τελευταίες και ξέρω τι είπατε σε πολλές από τις συγκρατούμενές μου.
Δικαστικός: Αναφορά δίνουν σε σας;
Απάντηση: Οχι. Αλλά ενδιαφέρομαι και μαθαίνω ότι αφορά το στρατόπεδο. Είναι ή δεν είναι πίεση για δήλωση όταν επίμονα ρωτάτε τις γυναίκες να δηλώσουν τι θα κάνουν όταν βγουν και να υποσχεθούν ότι θα αφοσιωθούν μόνο στο σπίτι τους και στα παιδιά τους. Είναι ή δεν είναι πίεση όταν τις ρωτάτε αν είναι ακίνδυνες ή επικίνδυνες για τη διχτατορία ή τι θα κάνουν αν βγαίνοντας θα τους πει το κόμμα να πετάξουν προκηρύξεις ή χειροβομβίδες. Τώρα η ασφάλεια ξέρει ότι πέρασε ο καιρός των προκηρύξεων και ζητάει ακριβώς τέτοιες πιο ραφιναρισμένες δηλώσεις υποταγής. [...]
ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΚΩΤΣΑΚΗ (10)
«ΝΑ ΔΙΑΤΑΞΕΤΕ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΝΟΜΗΣ ΚΡΑΤΗΣΗΣ ΜΑΣ»
Ερώτηση προέδρου: Τι έχετε να μας πείτε;
Απάντηση: Εχω να σας πω ότι κρατούμαι παράνομα από μια παράνομη κυβέρνηση και καθήκον σας είναι να διατάξετε την άμεση αποφυλάκισή μου καθώς και όλων των κρατουμένων.
Μα κα Κ. δυστυχώς υπάρχει ένας νόμος?
Ο νόμος αυτός είναι φασιστικός συνταγμένος από μια παράνομη κυβέρνηση που την αποτέλεσε μια χούφτα από συνταγματάρχες με την υποστήριξη του ΝΑΤΟ και με τα όπλα κατέλυσε το κοινοβούλιο, διέλυσε νόμιμες οργανώσεις, διέλυσε συνδικαλιστικές οργανώσεις. Φίμωσε τον τύπο, εξόρισε χιλιάδες έλληνες.
Μα πώς να σας κρίνουμε, ελάτε στη θέση μας, που είναι τόσο δύσκολη.
Φυσικά σαν δικαστικοί δεν μπορείτε να με κρίνετε από ένα φάκελο που τον έχει συντάξει η ασφάλεια.
Μα ελάτε στη θέση μας τι να κάνουμε.
Να κάνετε το καθήκον σας σαν δικαστικοί και να διατάξετε την διακοπή της παράνομης κράτησής μας.
Μα είναι μια ανώμαλη κατάσταση.
Ακριβώς, γι αυτήν την ανώμαλη κατάσταση αγωνίζεται όλος ο ελληνικός λαός, για να βάλει τέρμα στα εγκλήματα των συνταγματαρχών, αγωνίζεται για την αποκατάσταση όλων των ελευθεριών, για την αποκατάσταση της δημοκρατίας στη χώρα μας.
Η θέση μας είναι δύσκολη, πώς να σας κρίνουμε.
Και σεις να αρθείτε στο ύψος σας, σαν Ελληνες δικαστικοί να κάνετε το καθήκον σας, γιατί κι αυτό είναι ένας αγώνας. Με την ανώμαλη αυτή κατάσταση όπως την χαρακτηρίζετε, ούτε και σεις, αύριο μεθαύριο ξέρετε που θα βρεθείτε.
ΘΕΤΙΣ ΚΩΤΣΑΚΗ (11)
«ΤΩΝ ΑΓΩΝΙΣΤΩΝ ? ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ? ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ
ΚΑΜΙΑ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ ? ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΦΥΛΑΚΙΣΕΙ»
1. Θεωρώ την σύλληψή μου παράνομη. Την κυβέρνηση παράνομη δικτατορία που επεβλήθη με τα όπλα. Η συντριπτική πλειοψηφία του πολιτικού και πνευματικού κόσμου κι ολόκληρος ο ελληνικός λαός είναι ενάντιά της.
2. Δικάστηκα από το στρατοδικείο γιατί στην απολογία μου είπα ότι είμαι κομμουνίστρια και υποστήριξα ότι το ΚΚΕ δεν κάνει κατασκοπεία αλλά είναι κόμμα πατριωτικό που αγωνίζεται με συνέπεια για το καλό και την προκοπή του τόπου.
3. Στην γνωστή ερώτηση που είχε σαν σκοπό την απόσπαση νομιμοφροσύνης προς την κυβέρνηση «αν τα παιδιά μου μ' έχουν ανάγκη και αν βγαίνοντας θα ασχοληθώ μ' αυτά και το επάγγελμά μου» απάντησα.
4. «Οταν θα βγω θα συνεχίσω να αγωνίζομαι με όλες μου τις δυνάμεις για να πέσει η δικτατορία, να καταργηθούν όλοι οι έκτακτοι νόμοι και ο 509 που δικάζει τα πολιτικά φρονήματα και κρατά το ΚΚΕ στην παρανομία, ν' αποκατασταθεί πραγματική δημοκρατία στον τόπο μας. Η αγάπη μου για τα παιδιά μου όχι μόνο δεν θα με εμποδίσει αλλά αντίθετα με κάνει ακόμα περισσότερο να αισθάνομαι την ανάγκη να αγωνιστώ για το καλό των παιδιών μου και των παιδιών όλου του κόσμου».
5. Των αγωνιστών μόνο το κορμί μπαίνει μέσα στα σίδερα της φυλακής. Την πίστη και αγωνιστική τους συνείδηση καμιά δικτατορία, κανένας νόμος, καμιά επιτροπή ασφαλείας δεν μπορεί να φυλακίσει.
6. Με ρωτάτε αν θεωρώ τον εαυτό μου επικίνδυνο για την «κυβέρνηση» για να κρίνετε αν πρέπει να βγω ή όχι. Για τη δικτατορία που κατέλυσε τα πάντα και δεν άφησε τίποτα όρθιο σ' αυτόν τον τόπο ασφαλώς και είμαι επικίνδυνη αφού θα την πολεμήσω.
Στα αποσπάσματα που δημοσιεύονται έχει τηρηθεί η ορθογραφία των πρωτοτύπων.
1. Γράμμα πολιτικών κρατουμένων προς το ραδιοφωνικό σταθμό «Φωνή της Αλήθειας», 1973. (Αρχείο ΚΚΕ: Εγγραφο 42311).
2. Πολιτικοί Κρατούμενοι.
3. Ανάκριση από Δικαστική Επιτροπή στις φυλακές Αλικαρνασσού το 1969. Δεν αναφέρεται το ονοματεπώνυμο της αγωνίστριας. (Αρχείο ΚΚΕ: Εγγραφο 42957).
4. Ανάκριση από Δικαστική Επιτροπή στις φυλακές Αλικαρνασσού το 1969. Δεν αναφέρεται το επώνυμο της αγωνίστριας. (Αρχείο ΚΚΕ: Εγγραφο 42957).
5. Ανάκριση από Δικαστική Επιτροπή στις φυλακές Αλικαρνασσού το 1969. (Αρχείο ΚΚΕ: Εγγραφο 42957).
6. Ομιλία σε Δικαστική Επιτροπή, στις Φυλακές Αλικαρνασσού, 19.1.1970. (Αρχείο ΚΚΕ: Εγγραφο 218183).
7. Ομιλία σε Δικαστική Επιτροπή, στις Φυλακές Αλικαρνασσού, 19.1.1970. (Αρχείο ΚΚΕ: Εγγραφο 218169).
8. Ομιλία σε Δικαστική Επιτροπή, στις Φυλακές Αλικαρνασσού, 19.1.1970. (Αρχείο ΚΚΕ: Εγγραφο 218177).
9. Ομιλία σε Δικαστική Επιτροπή, στις Φυλακές Αλικαρνασσού, 19.1.1970. (Αρχείο ΚΚΕ: Εγγραφο 2181171).
10. Ομιλία σε Δικαστική Επιτροπή, στις Φυλακές Αλικαρνασσού, 19.1.1970. (Αρχείο ΚΚΕ: Εγγραφο 218190).
11. Ομιλία σε Δικαστική Επιτροπή, στις Φυλακές Αλικαρνασσού, 19.1.1970. (Αρχείο ΚΚΕ: Εγγραφο 218194).