Κόκκινη Μνήμη

Scorpions. Το ροκ είναι τροφή για την ψυχή

Μπορεί το ροκ να έπαψε να είναι τόσο επαναστατικό, αλλά οι νέοι χρειάζονται αυτή τη μουσική ως τροφή για την ψυχή. Και αυτό δεν θα αλλάξει ποτέ.
Ετσι υπεράσπισε το ροκ ο τραγουδιστής των Scorpions, Κλάους Μάινε, στη χθεσινή συνέντευξη Τύπου. Μικρόσωμος, με το γνώριμο στιλ του ροκ σταρ και το αιώνιο καπέλο, περιτριγυρισμένος από θαυμαστές, στάθηκε δίπλα στον δικό μας Βασίλη Παπακωνσταντίνου για να μιλήσουν για την αξέχαστη ροκ βραδιά, το 2ο Scorpions Φεστιβάλ.
Α Night Το Remember ονομάζουν την 6η Ιουλίου όπου στο Στάδιο Καραϊσκάκη οι Γερμανοί Scorpions θα κάνουν μια επανένωση επί σκηνής μαζί με τα τρία ιστορικά μέλη, τον Ούλι Γιον Ροθ, τον Μίκαελ Σένκερ και τον Χέρμαν Ρέιρμπελ. Ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου θα ανοίξει τη βραδιά, γιορτάζοντας 35 χρόνια στη μουσική σκηνή, σε μια μοναδική συναυλία, όπως την αποκάλεσε ο Μάινε. Η συναυλία θα ξεκινήσει με μια τριαντάλεπτη εμφάνιση των δικών μας Spitfire, νικητών του πανελλαδικού διαγωνισμού που οργάνωσαν οι Γερμανοί ρόκερ.
Είναι τιμή μου που θα μοιραστώ τη σκηνή με τους θρυλικούς Scorpions, είπε ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου. Τους άκουσα πρώτη φορά το 1975. Μας ενώνουν μια πορεία ζωής, τα ίδια όνειρα αλλά και η ίδια αγάπη για τη μουσική. Και πρόσθεσε: Τους ζηλεύω για τις μπαλάντες τους.

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ

Εφυγε από τη ζωή ο διάσημος αρχιτέκτονας Άρθουρ Έρικσον

Ο διεθνώς αναγνωρισμένος αρχιτέκτονας από το Βανκούβερ Άρθουρ Έρικσον πέθανε χθες σε ηλικία 84 ετών. Ο Έρικσον άφησε την τελευταία του πνοή στο σπίτι του στο Βανκούβερ περιστοιχισμένος απο αγαπημένα του πρόσωπα.
Ο Άρθουρ Τσάρλς Έρικσον έγινε γνωστός για την καινοτομία στη χρήση του γυαλιού και του τσιμέντου σε μοντέρνο στυλ, έχοντας σχεδιάσει δεκάδες σπουδαία κτίρια στον Καναδά και τον κόσμο κατά τη διάρκεια των 50 χρόνων της καριέρας του.
Στα έργα του περιλαμβάνονται το Μουσείο Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου της Βρετανικής Κολομβίας,τα Επαρχιακά Δικαστήρια της Βρετανικής Κολομβίας στο κέντρο του Βανκούβερ, το Συνεδριακό Κέντρο του Σαν Ντιέγκο, η Καλιφόρνια Πλάζα στο Λος Άντζελες και το Μουσείο Γυαλιού στην Τακόμα, Ουάσιγκτον.
Ο Έρικσον γεννήθηκε στο Βανκούβερ το 1924 και υπηρέτησε στον Καναδικό Στρατό κατα το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο καταλήγοντας ηγετικό στέλεχος των Μυστικών Υπηρεσιών του Καναδά. Όταν έληξε ο πόλεμος, ο Έρικσον σπούδασε αρχιτεκτονική στο Πανεπιστήμιο McGill του Μόντρεαλ, απ’ όπου αποφοίτησε το 1950.
Δίδαξε ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας από το 1957 μέχρι το 1963, οπότε εγκατέλειψε την ακαδημαϊκή καριέρα για ν΄ ανοίξει δικό του γραφείο. Η μετεκπαίδευσή του έγινε στην Ελλάδα, την Ιταλία, τη Μέση Ανατολή και την Ιαπωνία, όπου τελειοποίησε την άποψή του για το πώς το αρχιτεκτονικό σχέδιο συνδυάζεται ιδανικά με το κλίμα και τη μορφολογία του εδάφους.
Ο Έρικσον με την καινοτόμο ιδέα του παντρέματος γυαλιού και μπετόν έγινε ο πατέρας της νέας μορφής της αρχιτεκτονικής των μεγάλων κτιρίων κατα το δεύτερο ήμισυ του 20ου αιώνα. Κέρδισε πολλά βραβεία μεταξύ των οποίων το χρυσό μετάλλιο του Αμερικανικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτόνων,το οποίο δεν έχει λάβει μέχρι σήμερα κανένας άλλος Καναδός αρχιτέκτονας.

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ

Διονύσιος Σούρμπης. Από την «Αγράμπελη» στην Όπερα

Το πρώτο του «έβγα» στη ζωή ήταν στην «Αγράμπελη». Στην ταβέρνα του πατέρα του. Του Μπάμπη. Σε ηλικία οχτώ χρόνων. Καλοκαιρινές διακοπές στο μαγαζί. Να δώσει ένα χέρι. Να μάθει να στρώνει τραπέζια, να παίρνει παραγγελίες. Να μάθει τι πάει να πει δουλειά. Να γίνει άνθρωπος.
Κι έγινε. Γιατί σ’ εκείνο το στενό μαγαζί, στο καντούνι του Αϊ Γιαννιού… στη Ζάκυνθο, άκουσε τις πρώτες καντάδες. Οι νότες, οι φωνές, οι σκωπτικοί ή λυρικοί στίχοι μπήκαν μέσα του βαθιά. Έκτοτε κάθε χρονιά περίμενε με όλο και μεγαλύτερη λαχτάρα να έρθει το καλοκαίρι. Να πάει στην ταβέρνα του πατέρα του, να βοηθήσει στην κουζίνα και στο σερβίρισμα.
«Να τρυπώσω κάτω από τις κιθάρες, ανάμεσα στους τραγουδιστάδες, ν’ αρχίσω να τραγουδάω κι εγώ. Τότε ακόμα δεν το έβλεπα επαγγελματικά το θέμα. Ήθελα να γίνω κι εγώ σαν κι αυτούς τους ανθρώπους. Να τραγουδάω κι εγώ.» Διονύσιος Σούρμπης, 30 χρόνων σήμερα, βαρύτονος, βραβευμένος στην Ελλάδα και στην Ιταλία, από τις πιο εντυπωσιακές νέες φωνές στην Ευρώπη. Επισκέπτης στην ιδιαίτερη πατρίδα του για λίγες μέρες.«Και, αυτοί οι τραγουδιστάδες δεν είναι παρά άνθρωποι της γειτονιάς, έτσι»;
«Ακριβώς. Θα τους συναντήσετε στο μανάβικο, στο σούπερ μάρκετ, στο ξυλουργείο, στο σχολείο. Και το βράδυ, τραγουδάνε. Κάποιοι μάλιστα κάνουν ταυτόχρονα και τους σερβιτόρους. Ο,τι μπορούν.»
«Κάτι που δεν άλλαξε στη Ζάκυνθο...»
«Όχι, όχι. Οι Ζακυνθινοί αγαπούν το τραγούδι. Σαν περπατάτε στην πόλη εξάλλου, βλέπετε τόσα ωδεία να υπάρχουν. Αλλά είναι και άνθρωποι που δεν ξέρουν νότες, κυρίως μεγαλύτερης ηλικίας, κι όμως, σαν τους ακούσει κανείς, νομίζει ότι κουβαλούν στην πλάτη τους σπουδές χρόνων.»
Καντάδες και ψαλμωδίες
Ας γυρίσουμε όμως σε σας. Σαν ήρθε η ώρα και τελειώσατε το σχολειό, τελειώσατε και το στρατιωτικό, ο πατέρας σας προφανώς θα ήθελε να συνεχίσετε τη δουλειά που είχε στρώσει, ή μήπως όχι;»
Ακριβώς. Ήταν έτοιμος να μου δώσει τα κλειδιά του μαγαζιού. Δεν γινόταν όμως. Μπαμπά, του λέω, θα πάω στην Αθήνα να σπουδάσω. Θα προσπαθήσω να βγω κι έξω. Δεν με χωράει ο τόπος στην ταβέρνα.»
«Φυσικά, θα τρελάθηκε…»
«Λογικό ήταν να αντιδράσει. Μου είπε, ότι ήταν δύσκολο το εγχείρημα. Και αβέβαιο το μέλλον. Εγώ όμως το είχα πάρει απόφαση. Να τραγουδήσω στην όπερα. Με μάγευε η ιδέα.»
«Τι ήταν αυτό που σας τράβηξε στην όπερα;»
«Σιγά-σιγά ήρθε. Παιδί ήμουν ακόμα, και σαν είχε δει ο πατέρας μου ότι μου αρέσει τόσο πολύ το τραγούδι, ένα Σαββατόβραδο με ρώτησε αν την άλλη μέρα ήθελα να με πάρει μαζί του στην εκκλησιά. Έψελνε. Στη Φανερωμένη. Του είπα ναι. Πήγα κι έμεινα “κόκαλο”. Με μάγεψε η χορωδία. Σαν βγήκαμε, ρώτησα τον πατέρα μου πώς γίνεται να ακούω τέσσερις διαφορετικές φωνές. Πρώτη, δεύτερη κλπ, ξέρετε. Και ήτανε πολλοί. Καμιά τριανταριά. Κάποιοι από αυτούς μάλιστα δεν είχαν τελειώσει καλά, καλά το σχολείο. Φεύγουν και πάνε στις δουλειές τους. Αυτή η μέρα λοιπόν έχει μείνει βαθιά χαραγμένη μέσα μου.»
Προς την όπερα
«Η μεγάλη απόφαση, όμως, πότε ήρθε; Τι ήταν αυτό που τελικά σας οδήγησε στις μεγάλες αναζητήσεις;»
«Ήταν με το θάνατο του Κώστα Σαμσαρέλου, που πρόλαβα να είναι δάσκαλός μου, 17 χρονών εγώ ακόμα. Έγινε κάποιο μνημόσυνο. Δόθηκε συναυλία υπό τη διεύθυνση του Ιάκωβου Κονιτόπουλου, ο οποίος τώρα είναι μαέστρος στην Αθήνα. Μου έδωσε να τραγουδήσω το “Μόνος ήσουν, μόνος είσαι, μόνος θα ‘σαι” που το έγραψε ο Ρώμας. Ο μεγάλος δάσκαλός μας το μελοποίησε για βαρύτονο, μικτή χορωδία και πιάνο. Ήμουν ο πρώτος που μου το εμπιστεύτηκε και το τραγούδησα. Σαν με άκουσε ο Ιάκωβος, μου είπε: “εσύ δεν πρέπει να μείνεις εδώ”. Ήταν ο άνθρωπος που μου έβαλε τα φτερά στην πλάτη και μετά μου είπε “πέταξε τώρα, φύγε”.
Τελευταία χρονιά λοιπόν του σχολείου. Ο Διονύσιος Σούρμπης τελειώνει το λύκειο, πάει φαντάρος και επιστρέφει στη Ζάκυνθο μόνο για να μαζέψει τα πράγματά του. Φεύγει για την Αθήνα, όπου κάνει μαθήματα φωνητικής με τον Γιώργο Σαμαρτζή. Οι σπουδές του διαρκούν από το 1999 μέχρι το 2005, οπότε και παίρνει το δίπλωμά του. Δυο-τρεις μήνες πριν πάρει το δίπλωμα, έχει κερδίσει την υποτροφία «Μαρία Κάλλας». Η υποτροφία αυτή αποτελεί το βατήρα για να κάνει το άλμα προς την Ιταλία. Ζει στο Τρεβίζο. Πάνω από τη Βενετία και το Μιλάνο. Δυο χρόνια ήταν η διάρκεια της υποτροφίας και τώρα δουλεύει για να ζει και να συνεχίζει να μελετάει. Έχει βραβευτεί σε έξι παγκόσμιους διαγωνισμούς, έχει ντεμπουτάρει δυο όπερες, πρόσφατα τραγούδησε στην Αρένα της Βερόνας και τώρα, το Μάιο, τραγουδάει στο Κλαμπ Βέρντι, στη Μόντενα, όπου σε λίγο θα του απονεμηθεί το βραβείο “Μπαστιανίνι”. Αναγνωρίζει ότι η βράβευση αυτή αποτελεί ένα μεγάλο σταθμό στην καριέρα του. Και πια, όπως λέει, ο πήχης ανεβαίνει, οι υποχρεώσεις μεγαλώνουν.
«Ποιες φωνές σε τράβηξαν περισσότερο;»
«Από μικρό παιδί, μα και τώρα ακόμα ο Παβαρότι. Μοναδικό μέταλλο. Επίσης, η φωνή του Μπαστιανίνι. Μετά, Νικολάι Γιαούροφ. Και άλλοι.
«Και από έργα; Σε ποια συμμετείχατε;»
«Στην Εθνική Λυρική Σκηνή έπαιξα το ρόλο του Μοράλες στην ”Κάρμεν”, στην Παιδική Σκηνή τον “Κουρέα της Σεβίλλης” με την Κάρμεν Ρουγγέρη, έγινα μέλος χορωδίας της Λυρικής και μετά έφυγα για την Ιταλία».
Στην Ελλάδα; Μόνο διακοπές
«Ένας άνθρωπος της όπερας είναι υποχρεωμένος να έχει έδρα μακριά από την Ελλάδα; Είναι καταδικασμένος να ταξιδεύει; Μπορεί να επιστρέψει στην Αθήνα;»
Χαμογελάει πικρά: «Όταν μεγαλώσει, για διακοπές»
«Δεν υπάρχουν υποδομές, έτσι;»
«Τίποτα και είναι κρίμα. Η χώρα που γέννησε το θέατρο, η μητέρα του δράματος από το οποίο ξεπήδησε η όπερα, δεν έχει σήμερα να προσφέρει αυτά που της πρέπει να δώσει στην Τέχνη.»
«Εμφανιστήκατε και φέτος στη Λυρική, στους “Παλιάτσους”. Είχα καιρό, πολλά χρόνια να έρθω στη Λυρική και μου έκανε εντύπωση πως ακόμα έχει μείνει με υποδομές συνοικιακού κινηματογράφου της δεκαετίας του ’60. Κι όμως ο κόσμος έρχεται.»
«Ναι. Το θέατρο γεμίζει. Κι ας μην έχει διαφημιστεί η όπερα. Ας μην ξέρουν πολλοί πού πέφτει καν η Εθνική Λυρική Σκηνή. Είναι κρίμα που η Ελλάδα έχει μια και μόνο μια όπερα, που δεν έχει δικό της θέατρο κι αυτό το θέατρο βρίσκεται στην κατάσταση που βρίσκεται, με σκηνή και καμαρίνια άλλων εποχών.»
«Ενώ στην Ιταλία;»
Εγώ μένω στο Τρεβίζο. Το Τρεβίζο είναι μια πόλη, που όπως κάθε πόλη της Ιταλίας, έχει το δικό του θέατρο. Είναι ένα θέατρο που ντρέπεσαι να πατήσεις μέσα. Όχι μόνο στη σάλα, στην πλατεία, τα θεωρία, αλλά και στα καμαρίνια. Έχουν το μπάνιο τους, τα πάντα…»
«Τι να σας πω; Ειλικρινά εύχομαι να έρθει η στιγμή που θα επισκέπτεστε συχνότερα την Ελλάδα και κυρίως την πατρίδα σας, τη Ζάκυνθο, με την ολοκλήρωση της ανέγερσης του θεάτρου. Αναρωτιέμαι όμως, έπρεπε να περάσει πάνω από μισός αιώνας από τους σεισμούς, με τους οποίους καταστράφηκε το θέατρο του Τσίλερ, για να μπουν τα θεμέλια του νέου θεάτρου;»
«Τι να πω; Μακάρι, έστω και τώρα, να γίνει!»

ΙΣΤΟΡΙΑ

το Γκάζι και η ιστορία του με λίγα λόγια.

1857: Ιδρύεται με διάταγμα του 13χρονου Όθωνα το εργοστάσιο παραγωγής αεριόφωτος. Ονομάζεται τότε Αθηναϊκό Εργοστάσιο της Γαλλικής Εταιρείας Αεριόφωτος. Αρχικός σκοπός του είναι ο φωτισμός της πόλης. Το εργοστάσιο λειτουργεί για πρώτη φορά το 1862.
1910: Αυτήν τη χρονιά, καθώς ισχυρίζονται οι ειδικοί, εγκαθίστανται οι πρώτοι οίκοι ανοχής στην περιοχή και τότε αποκτά την ονομασία «Γκαζοχώρι», που προσδιορίζει τα «σπίτια». «Γκαζοχωρίτης» αποκαλείται ο θαμώνας και «Γκαζοχωρίτισσα» η εργαζόμενη.
1945-1950: Οικοδομούνται τα πρώτα σπίτια, που κατακλύζονται από μεσαία και κατώτερα στρώματα του αθηναϊκού πληθυσμού. Ένα από τα πρώτα επαγγέλματα που ακμάζουν στο Γκάζι είναι το τύπωμα πινακίδων πάνω σε καφάσια.
1967: Οικογένειες μουσουλμάνων από τη Βόρεια Ελλάδα, τη Θράκη και άλλοι μετανάστες μετακομίζουν στο Γκάζι. Η περιοχή φημίζεται τώρα για τα φαναρτζίδικα και για τις μικρές βιοτεχνικές μονάδες της.
1983: Κλείνει το Εργοστάσιο Φωταερίου, καθώς η χρήση του γκαζιού θεωρείται ήδη παρωχημένη και η λειτουργία του ρυπογόνα για την Αθήνα.
1989: Η πρώτη οργανωμένη προσπάθεια πάνω στο χοροθέατρο, οι Ροές της Σοφίας Σπυράτου, βρίσκει στέγη στο Γκάζι.
1999: Εγκαινιάζεται ο μεγαλύτερος πολιτιστικός χώρος της πόλης, η Τεχνόπολις του Δήμου Αθηναίων στο χώρο του Εργοστασίου Φωταερίου. Εμφανίζονται τα πρώτα μπαρ (Νηπιαγωγείο-Γκαζάκι): αμέσως θεωρούνται cult.
2007: Λειτουργεί ο σταθμός μετρό στην πλατεία Κεραμεικού. Ο εν λόγω σταθμός γίνεται μέχρι σήμερα το βασικό κίνητρο της υπερανάπτυξης της περιοχής.
Οι κάτοικοι της περιοχής έχουν σύλλογο. Είναι ο «Μέγας Αλέξανδρος» (210 3479882) και έχει και blog: www.kerameikos.blogspot.com.
Το Αεριοφυλάκιο Δ15 είναι το σήμα κατατεθέν του Γκαζιού, μνημείο βιομηχανικής κληρονομιάς (1867). Διασώζεται ακέραιο, όμως κάτοικοι της περιοχής και αρχιτέκτονες φοβούνται πως θα χάσει το χαρακτήρα του, εξαιτίας των σχεδίων του δήμου για τη μετατροπή του σε χώρο συνάθροισης και συναυλιών.

ΙΣΤΟΡΙΑ

Μαρία Μπέικου η αντάρτισσα, παραγωγός στο ραδιόφωνο της Μόσχας

Μαρία Μπέικου. Ένοπλη αντάρτισσα, παραγωγός στο ραδιόφωνο της Μόσχας, κουμπάρα και συνεργάτης του Ταρκόφσκι.

Γεννήθηκα στην Ιστιαία Ευβοίας το 1925. Ο πατέρας μου είχε παντοπωλείο, «Αντώνιος Φέρλας και ΣΙΑ» έγραφε η ταμπέλα. Αυτό το «και ΣΙΑ» μου είχε μείνει. Ρωτούσα κάθε τόσο τι σημαίνει.
Θυμάμαι τη γιαγιά μου που έτρεχε συνέχεια από πίσω μου για να με γλιτώσει από τις κακοτοπιές. Όταν πέθανε -ήμουν περίπου πέντε ετών- με πήραν από το σπίτι. Το ίδιο βράδυ την είδα στον ύπνο μου. Ήταν σε μια λατέρνα, το πρόσωπό της όμως ήταν ζωντανό, με τη μαντήλα που έβαζε. Σαν να κουνιόταν. Μου λέει «Μαράκι μου να έχεις υπόψη σου ότι θα είμαι πάντα μαζί σου». Αυτή είναι η πιο έντονη εικόνα που έχω από την παιδική μου ηλικία. Δεν την ξανάδα ποτέ στον ύπνο μου και γενικά δεν έβλεπα όνειρα στη ζωή μου.
Ήμουν φιλάσθενη και με υπερπροστάτευαν στο σπίτι. Δεν πήγαινα πουθενά χωρίς τον αδελφό μου, τον Γιάννη. Είναι χαρακτηριστικό ότι αποφάσιζαν πάντα η μητέρα μου και ο Γιάννης για μένα, ακόμη και για τα ρούχα που θα φορούσα.
Όταν μας επιτέθηκαν οι Ιταλοί, ήμουν στο Γυμνάσιο. Αποφάσισε η τάξη μου να στεφανώσουμε το ηρώον στην πλατεία. Μας κυνήγησαν όμως οι Ιταλοί και από τότε αρχίσαμε να αντιδρούμε. Ξαφνικά, σήκωσα κεφάλι και δεν έλεγα πού πάω. Αρχίσαμε να οργανωνόμαστε στην Αλληλεγγύη, ενώ ήδη απέναντι, στη Ρούμελη, είχε αρχίσει το αντάρτικο. Πήγαινα σχολείο και παράλληλα δούλευα στην ΕΠΟΝ, μάζευα υλικό και έστελνα στους αντάρτες, μιλούσα στα χωριά, εξηγούσα στον κόσμο τι συμβαίνει και τον καλούσα να βοηθήσει. Δεν ήμουν καν 17 ετών ακόμα.
Εφηβικοί έρωτες; Α πα πα πα, ήταν απαγορευμενός καρπός. Πρώτον, ήμουν συνέχεια με τον αδελφό μου και ούτε που το σκέφτηκα. Δεύτερον, υπήρχε χώρος μόνο για την οργάνωση.
Όταν τέλειωσα το Γυμνάσιο, ήρθα στην Αθήνα. Είχαν αποφασίσει να σπουδάσω Ιατρική. Ο αδελφός μου ήταν ήδη εδώ. Τη μέρα που έφτασα στο σταθμό ήταν άφαντος. Κατάφερα να φτάσω στο σπίτι και έμαθα πως τον είχαν συλλάβει, ήταν στις Φυλακές Χατζηκώστα. Ευτυχώς, ήξερα πού να πάω για να «συνδεθώ» με την ΕΠΟΝ. Πήγα στο Χημείο και εκεί βρήκα τον Λεωνίδα Κύρκο που με φρόντισε.
Όταν έμαθε ο πατέρας για τον αδελφό μου ήρθε στην Αθήνα. Έφερε λάδι, λίρες, χρησιμοποίησε κάτι γνωριμίες και γλίτωσε τον αδελφό μου. Τη μέρα που άφησαν ελεύθερο τον αδελφό μου ήμουν τόσο καταβεβλημένη που κατέρρευσα. Νοσηλεύτηκα μια εβδομάδα μέχρι που ήρθε ο πατέρας, μας πήρε, και γυρίσαμε στην Ιστιαία.
Γύρισα στο χωριό, όμως δεν μπορούσα να ηρεμήσω. Είχα μάθει για την ομάδα ανταρτισσών στη 13η Μεραρχία του ΕΛΑΣ στο Καρπενήσι και ήθελα να πάω. Πλαστογράφησα την υπογραφή του πατέρα μου και έφυγα για το αντάρτικο. Δεν ήμουν 19 χρονών ακόμα. Μαζί μου ήταν η Θύελλα, η Κούλα Ντάνου και άλλα κορίτσια που πολεμούσαν ισότιμα με τους άντρες. Πήραμε όρκο πως δεν θα υπάρξει καμία ερωτική επαφή με τα αγόρια μέχρι να ελευθερωθούμε.
Υπήρχε στρατιωτική πειθαρχία, γυρίζαμε με τα όπλα. Ποιο είναι το στόλισμα κάθε κοπέλας; Τα μαλλιά της. Στο αντάρτικο όμως τα μαλλιά ήταν πρόβλημα, δεν είχαμε τα μέσα για να τα περιποιηθούμε. Γι' αυτό, είχα την ιδέα να τα κάνουμε κοτσίδες. Τα πλέξαμε και είπαμε πως θα τα κόψουμε τη μέρα που θα απελευθερωθούμε.
Δεν προλάβαμε να θριαμβολογήσουμε για τη νίκη μας. Ξέσπασαν τα Δεκεμβριανά. Ζούσαμε κυνηγημένοι από τους Εγγλέζους, που δεν χρησιμοποιούσαν βόμβες αλλά οπλοπολυβόλα. Μέχρι που έγινε η Βάρκιζα και παραδώσαμε τα όπλα. Έκλαιγα πολύ. Ήταν διαταγή, έπρεπε να παραδώσω τα όπλα μου, όμως μου φαινόταν ακατανόητο. Τότε ήταν που μου έκανε πρόταση γάμου ο Γεωργούλας Μπέικος. Ήταν υπεύθυνος διαφώτισης της μεραρχίας, υπήρχε πάντα ένα σκίρτημα μεταξύ μας, εκδηλώθηκε όμως μονάχα τότε.
Έπρεπε να τον πάω στο χωριό, να τον δουν οι δικοί μου. Φτάνοντας, είδα τους γονείς μου να κάθονται στο τζάκι. Έτρεξα επάνω τους, δεν τους είχα δει από τότε που πέρασα στο Καρπενήσι. Άλλα δάκρυα εκεί. Εγώ μεγάλωσα, ψήλωσα στον ΕΛΑΣ, έγινα κοπέλα, ενώ όταν έφυγα από το σπίτι ήμουν καχεκτική. Στο βουνό όμως όλα μου πέρασαν, γιατρεύτηκα. Το ίδιο βράδυ, όταν έφυγα από το σπίτι, πήγαν και με ζήτησαν για να με συλλάβουν.
Η συζυγική μου ζωή ήταν έξι μήνες. Παντρεύτηκα το Νοέμβριο του 1945 και τον Απρίλιο συνέλαβαν τον Γεωργούλα. Τον έφεραν στην Αθήνα και τον πέρασαν από δίκη. Κατέβηκα και εγώ και άρχισα την παράνομη ζωή. Δεν είχα πού να μείνω, αρρώστησα με φυματίωση, πέρασα τα πάνδεινα. Ο Γεωργούλας έλεγε ότι κινδυνεύω, έπρεπε να φύγω. Και έτσι πήγα στο Δημοκρατικό Στρατό, ήταν η μόνη διέξοδος. Η απόφαση να πάω στον ΕΛΑΣ ήταν επίθεση, στο Δημοκρατικό Στρατό άμυνα.
Όταν υποστήκαμε την ήττα, φύγαμε μέσω Αλβανίας για τη Ρωσία. Εξακόσια άτομα μοιρασμένα σε δυο αμπάρια και εγώ να προσπαθώ να ησυχάσω τις γυναίκες που έκλαιγαν και ήθελαν να γυρίσουν πίσω. Φτάσαμε στην Τασκένδη και ήμουν ένα ηθικό κουρέλι.
Με έβαλαν να σπουδάσω στο Ινστιτούτο Υδροηλεκτρικών Σταθμών - και μόνο που το άκουγα ανατρίχιαζα. Ξαφνικά, με φώναξαν να διαβάσω ένα κείμενο και λίγες μέρες μετά μου είπαν ότι τους άρεσε η φωνή μου και έφυγα για τη Μόσχα. Ήταν το 1952.
Εργάστηκα στο ραδιοσταθμό της Μόσχας. Μαζί με ένα σύντροφο εκφωνητή είχαμε εκπομπή διάρκειας 3,5 ωρών. Εδώ Μόσχα... Εκεί πήρα ένα γράμμα από τον Γεωργούλα και έμαθα ότι τον έχουν καταδικάσει σε θάνατο - ήδη είχε μεταβληθεί η ποινή του σε ισόβια, αλλά δεν το γνώριζα.
Το 1953 άρχισα να σπουδάζω στο Ινστιτούτο Κινηματογράφου. Ήμασταν 15 μαθητές στην τάξη, ανάμεσά του και ο Αντρέι Ταρκόφσκι. Την πρώτη φορά έπρεπε να πούμε δυο κουβέντες για τον εαυτό μας. Όταν μίλησα, έμειναν όλοι με το στόμα ανοιχτό και ‘πέσαν όλοι πάνω μου. Όμως κόλλησα αμέσως με τον Αντρέι. Στο τρίτο έτος που έπρεπε να κάνουμε 100 μέτρα φιλμ για εργασία, μου πρότεινε ο Ταρκόφσκι να γυρίσουμε μαζί με ένα συμφοιτητή ένα διήγημα του Χέμινγουεϊ. Έτσι γυρίστηκαν οι Φονιάδες.
Ήταν μεγαλοφυΐα ο Αντρέι, κρεμόσουν από τα χείλη του. Εγώ του έκανα πάντα κριτική και με άκουγε. Είχα μια σχέση σχεδόν καρμική με τη γυναίκα του, την Ίρμα, βάφτισα το γιο τους. Τη λάτρευε την Ίρμα, γι' αυτό ποτέ δεν δέχτηκα το δεύτερο γάμο του. Μιλούσαμε συχνά στο τηλέφωνο και μου είχε υποσχεθεί πως μόλις τελειώσει τη Θυσία θα έρθει στην Αθήνα. Δεν τα κατάφερε όμως.
Τον Δεκέμβριο του 1959 ο Γεωργούλας βγήκε από τη φυλακή και το 1961 ήρθε με διαπίστευση της «Αυγής» στη Μόσχα. Βρεθήκαμε μετά από 16 χρόνια. Το 1975, επί Καραμανλή, ήρθα στην Αθήνα για να πάρω ιθαγένεια αλλά με ταλαιπώρησαν επί έξι μήνες, δεν μου την έδινα. Τότε έχασα τον Γεωργούλα.
Ήταν η πιο δραματική στιγμή στη ζωή μου. Ήταν ασύλληπτο να μεταφέρω την τέφρα στα χέρια μου. Δεν ήθελα να ζήσω.
Πίσω στην Αθήνα, δούλεψα 25 ώρες το 24ωρο, με συγκροτήματα, στη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια, στο Μέγαρο Μουσικής, στην Εθνική Πινακοθήκη. Τώρα παίζω στο Μαζάουερ του Χάινερ Μύλλερ. Είμαι σχεδόν ο κατήγορος.
Έχω άγχος για την παράσταση. Απορείτε; Ε, πως, δεν είναι εύκολο.
Έχω οργή. Οργή εναντίον του συστήματος που υπήρχε και δεν θέλω σε καμιά περίπτωση να επαναληφθούν αυτά που έγιναν. Αγαπώ απέραντα αυτήν τη χώρα και τώρα, αν χρειαστεί, θα δώσω το αίμα μου. Θέλω οι νέοι μας να μάθουν την ιστορία μας, να μαθαίνουν και τη νεότερη ιστορία.
Από την Ιατρική στο βουνό
-Στην παράσταση του Θ. Τερζόπουλου εκπροσωπείτε το κομμουνιστικό κατεστημένο το οποίο ζήσατε. Πιστεύετε πραγματικά ότι, εάν οι αριστεροί δεν απείχαν στις εκλογές του '46, θα είχε αποφευχθεί ο Εμφύλιος;

«Διαβάζοντας ως θεατρικός ρόλος την εντολή του κόμματος ακούω και τα λάθη της. Ηταν λάθος η αποχή από τις εκλογές, η γραμμή της καθοδήγησης και οι παρεμβάσεις απ' έξω. Ομως, ο Εμφύλιος ήταν για τους κομμουνιστές άμυνα. Ή θα στεκόμασταν να φυλακιστούμε και να εκτελεστούμε ή θα φεύγαμε στο βουνό. Επέλεξα το δεύτερο γιατί ο κλοιός γύρω μου είχε κλείσει. Ο αδελφός μου ήταν στην φυλακή, το ίδιο και ο άντρας μου. Θα μ' έπιαναν και με συνοπτικές διαδικασίες θα με εκτελούσαν».
-Η πρώτη σας έξοδος στο βουνό, ως αντάρτισα, έγινε στον ΕΛΑΣ;
«Οργανώθηκα στην Κατοχή πρώτα στην Αλληλεγγύη και μετά στην ΕΠΟΝ. Γύρισα όλα τα χωριά της Β. Εύβοιας, στρατολογώντας κόσμο στην Αντίσταση. Ηρθα στην Αθήνα για σπουδές. Στο πρώτο έτος Ιατρικής οργανώθηκα με σύνδεσμο τον Λεωνίδα Κύρκο. Συνέλαβαν τότε τον αδελφό μου. Ηρθαν οι γονείς μου και πληρώνοντας ό,τι είχαν και δεν είχαν κατάφεραν να τον αποφυλακίσουν.
»Μας έβαλαν, όμως, όρο: τέρμα οι σπουδές, γυρνάτε σπίτι. Από την οργάνωση μου είχαν πει να δουλέψω στην Εύβοια, αλλά εγώ δεν μπορούσα να ησυχάσω. Ηθελα να πολεμήσω. Ηξερα ότι στο Καρπενήσι είχε αρχίσει η κατάταξη γυναικών στην 13η Μεραρχία. Πλαστογράφησα την υπογραφή των γονιών μου -το κόμμα ζητούσε τη συγκατάθεσή τους- και με μια δικαιολογία έφυγα απ' το σπίτι. Βρέθηκα με το Μάουζερ στο βουνό να πολεμώ τους Γερμανούς».
-Δύο φορές κόψατε την κοτσίδα σας...
«Στον ΕΛΑΣ και στον Δ.Σ. Δεν μ' ένοιαξε καθόλου. Ισα-ίσα έτσι κόκκινα που ήταν τα μαλλιά μου με είχαν δακτυλοδεικτούμενη, δεν μπορούσα να ξεμυτίσω. Είπα στους συντρόφους μου αν σκοτωθώ να τα στείλουν στη μητέρα μου»...
-Τα Δεκεμβριανά πού σας βρήκαν;
«Πήραμε διαταγή να κατεβούμε από τη Λαμία στην Αθήνα γιατί είχαν αρχίσει οι μάχες. Κι ενώ ήμασταν "νικητές" δεν βρέθηκαν τρία, τέσσερα καμιόνια να μας μεταφέρουν. Με τα πόδια φτάσαμε στη Χασιά- άλλο να περπατάς στο βουνό με τις αρβύλες κι άλλο στην άσφαλτο... Η δική μου διμοιρία παρέμεινε στη Χασιά ως το τελευταίο φυλάκιο του Γενικού Αρχηγείου. Μετά τα Δεκεμβριανά βρεθήκαμε στη Λαμία όπου, κατά τη Συμφωνία της Βάρκιζας, έπρεπε να παραδώσουμε τον οπλισμό μας. Το κάναμε με κλάματα. Ξέραμε ότι τώρα αρχίζουν όλα: διωγμοί, φυλακίσεις, εκτελέσεις, βιασμοί. Μια κατάσταση τραγική».
-Εν τω μεταξύ είχατε παντρευτεί.
«Το Νοέμβριο του '45 παντρεύτηκα τον Γεωργούλα. Γνωριστήκαμε στον ΕΛΑΣ και το Μάουζερ που κρατούσα ήταν δώρο δικό του. Ενιωσα το πρώτο ερωτικό σκίρτημα όταν ο κατοπινός συζυγός μου μού πρόσφερε ένα όπλο! Ο ρομαντισμός είχε συνδεθεί και με τη στρατιωτική πειθαρχία. Είχαμε δώσει λόγο τιμής να ολοκληρώσουμε τη σχέση όταν απελευθερωθούμε. Αυτό που μας έκαιγε την καρδιά ήταν η νίκη: να διώξουμε το μισητό εχθρό και ν' αλλάξουμε τον κόσμο».
-Ομως, δεν προλάβατε να χαρείτε το γάμο με τον άντρας σας...
«Μείναμε μαζί μέχρι τον Απρίλιο του '46 όπου τον έπιασαν. Κινδύνευα πια κάθε στιγμή. Ολοι μου έλεγαν, κυρίως ο άντρας μου, να φύγω απ' την Αθήνα. Ζήτησα, μάταια, σύνδεσμο. Αυτό ήταν το διφορούμενο καθεστώς προεμφυλιακά: από τη μια το κόμμα ήταν τάχα νόμιμο κι από την άλλη κάθε μέρα οι παρακρατικοί σκότωναν. Οργάνωσα ξανά μόνη τη φυγή μου όπως και τότε στον ΕΛΑΣ. Τον Αύγουστο του '47 πήγα στην Παρνασσίδα με διοικητή τον καπετάν Διαμαντή, διαμάντι πραγματικό. Οσοι μείναμε ζωντανοί σ' αυτόν το χρωστάμε».
Οργή και αδιέξοδο
-Σηκώνατε το όπλο, σημαδεύατε και πυροβολούσατε. Σκοτώσατε;
«Δεν ξέρω. Οταν κρατάς όπλο... Αυτό που ξέρω είναι πόσο διαφορετικά ένιωθα όταν πολεμούσα στον ΕΛΑΣ. Τότε είχα απέναντί μου το Γερμανό, τον κατακτητή της πατρίδας μου και ήθελα να τον σκοτώσω. Στον δεύτερο γύρο είχα απέναντι τον αδελφό μου, έναν Ελληνα. Αν δεν κτυπούσα θα κτυπούσε εκείνος. Πώς ένιωθα σημαδεύοντας; Ενα συναίσθημα αποτροπιασμού για τον εαυτό μου ανακατεμένο με οργή από το αδιέξοδο που βίωνα».
-Κι όμως εκείνος ο στρατός αποτελούσε τον καινούριο «εχθρό» που μετά την απελευθέρωση -για την οποία αγωνιστήκατε- σας έστελνε ξανά στις φυλακές και στις εκτελέσεις.
«Οταν πια ο εθνικός στρατός κτυπούσε οργανωμένα με τις οδηγίες και την αρωγή των Αγγλοαμερικανών, πράγματι, τα συναισθήματα άλλαζαν. Δεν μας άφηναν σε χλωρό κλαδί. Στο Καρπενήσι μάς βομβάρδιζε ένα αεροπλάνο. Το ρίξαμε χτυπώντας το με ό,τι όπλο διαθέταμε. Βρήκαμε νεκρό τον συκυβερνήτη και πληγωμένο τον κυβερνήτη. Ηταν Αμερικανός. Το γεγονός αποτελούσε αδιάψευστη μαρτυρία για την παρέμβαση των ΗΠΑ -διατείνονταν ότι είναι ουδέτεροι- αλλά ένας αντάρτης από το μίσος του τον αποτελείωσε. Αυτή η ιστορία είχε συνέχεια.
»Πριν από μερικά χρόνια με κάλεσαν σε συνάντηση "Εθνικών" και "Δημοκρατικών" στο Καρπενήσι. Εμαθα από τον ξενοδόχο ότι πριν από καιρό βρέθηκε στα μέρη ο γιος εκείνου του πιλότου που σκοτώσαμε αναζητώντας τον τάφο του πατέρα του. Ενιωσα πολύ άσχημα. Ομως ο ξενοδόχος βιάστηκε να συνεχίσει την ιστορία: "Μη στενοχωριέστε. Ικανοποιήθηκε που βρήκε τον τάφο και θεώρησε τον θάνατό του φυσιολογικό. Εμοιαζε να καταλαβαίνει ότι ο πατέρας του πολεμούσε σε μια ξένη χώρα αναίτια". Αυτό με ανακούφισε».
«Τυχαία έζησα»
-Φτάσατε ποτέ κοντά στον θάνατο;
«Επί τρεις μήνες κάναμε κάθε μέρα μάχη και τη νύχτα πορεία. Δεν ήξερες αν η επόμενη σφαίρα έφευγε για να βρει εσένα. Τυχαία έζησα... Ημασταν γυμνοί, πεινασμένοι, ψωριασμένοι. Τις περισσότερες μάχες τις κάναμε για να βρούμε τροφή και παπούτσια. Ο επιμελητής Κώστας Πεντεδέκας αν έβρισκε μια χούφτα αλεύρι την έκρυβε σε μια βουνοπλαγιά. Ενα κουτσό μουλαράκι κουβαλούσε τα καζάνια. Οταν φτάναμε στο σημείο που ήταν κρυμμένο το αλεύρι το μαγειρεύαμε και τρώγαμε.
»Πολλές επιχειρήσεις μας προδίδονταν, όπως κάποια στην Αμφιλοχία. Είχαν ενεδρεύσει στα ριζά και μας περίμεναν. Οταν μπήκαμε είδα τη φωτοβολίδα υποχώρησης. Εριχναν από παντού. Πτώματα από τη μια κι από την άλλη. Στην αναγνώριση δύο εμπροσθοφυλακών, δική μας και του Εθνικού Στρατού, ο Διαμαντής συνεννοήθηκε μαζί τους να σταματήσουμε για μια νύχτα. Ετσι μας άφησαν να περάσουμε».
-Υπήρχαν στιγμές που οι δυο στρατοί ξεχνούσαν το μίσος που τους χώριζε;
«Μέσα στη δίνη, των αλληλοσκοτωμών, μοιραζόμαστε ανθρώπινες στιγμές. Πρωτοακούσαμε το τραγούδι του Τσιτσάνη "Κάποια μάνα αναστενάζει, το γιο της περιμένει" -εμείς ιδέα δεν είχαμε από μουσικές και τέτοια- όταν το τραγουδούσε απέναντί μας η σκοπιά των μπουραντάδων. Το μάθαμε απ' αυτούς και φτάσαμε στο σημείο να το τραγουδάμε και να κλαίμε μαζί και χωριστά!».
-Ως υπεύθυνη της ΙΙ Μεραρχίας παραβρεθήκατε στην πρώτη Πανελλαδική Συνδιάσκεψη Γυναικών την άνοιξη του '49 στο Βίτσι.
«Ξεκινήσαμε από το Καρπενήσι τριάντα γυναίκες από τις μεραρχίες της νότιας επικράτειας. Φτάνοντας στο Βίτσι νιώσαμε ότι υπηρετούμε κάτι ανώτερο. Είχαν έρθει ξένες αντιπροσωπείες, όλα ήταν οργανωμένα, ο νέος σοσιαλιστικός κόσμος ανέτειλε... Σε μερικούς μήνες είχαμε ηττηθεί. Δεν κατέβηκα ξανά κάτω γιατί αρρώστησα. Τον Αύγουστο του 1949 έφυγα μαζί με χιλιάδες άλλους στην Αλβανία. Πρέπει να ομολογήσω ότι οι Αλβανοί, που είχαν περάσει τα πάνδεινα, μας πρόσφεραν από το υστέρημά τους».
-Πώς βρεθήκατε στη Σοβιετική Ενωση;
«Φύγαμε από το Δυρράχιο χωρίς να ξέρουμε πού πάμε... Πολλά μεγάλα φορτηγά καράβια φόρτωσαν σε αμπάρια χωριστά άντρες και γυναίκες. Ταξιδέψαμε ως... φορτία γιατί θα περνούσαμε τα Δαρδανέλια. Προορισμός ήταν η Τασκένδη στην ΕΣΣΔ. Δεν είχα ιδέα ότι ο άντρας μου ήταν καταδικασμένος δύο φορές σε θάνατο και ο αδελφός μου φυλακισμένος. Εκεί οργανωθήκαμε σε χιλιάδες καταλύματα. Εζησα το δράμα των γυναικών που επί μήνες ήταν σαν χαμένες. Αρνούνταν να σηκωθούν απ' το κρεβάτι λέγοντας: "πάρτε μας πίσω, στην Ελλάδα". Πέρασε καιρός και χρειάστηκε δουλειά μέχρι να συνηθίσουν, μέχρι να συνειδητοποιήσουν ότι εκεί πλέον θα είναι η ζωή τους. Μας έστειλαν να σπουδάσουμε. Εμένα σ' ένα Ινστιτούτο με αντικείμενο τους υδροηλεκτρικούς σταθμούς γιατί "η Ελλάδα θα είχε ανάγκη από αυτή την ειδίκευση"... Το 1952 αναζητούσαν εκφωνήτρια στο ραδιοφωνικό σταθμό της Μόσχας. Και με διάλεξαν».
-Εκεί ζήσατε άλλα κοσμοϊστορικά γεγονότα: Εκφωνήσατε κλαίγοντας την είδηση για το θάνατο του Στάλιν, την καθαίρεση του Νίκου Ζαχαριάδη και την εξορία του, το 20ό συνέδριο του ΚΚΣΕ, τη νέα περίοδο Χρουστσόφ. Πώς βιώνατε αυτή την καινούρια «σοσιαλιστική» πραγματικότητα;
«Οταν είσαι μέσα σε μια κολεκτίβα δεν έχεις περιθώρια ούτε δράσης ούτε σκέψης δυστυχώς. Πειθαρχείς. Ο,τι λέει το κόμμα είναι σωστό. Επί Χρουστσόφ άνοιξαν οι ορίζοντες. Μέχρι τότε δεν μιλούσε κανείς για τίποτα. Βρισκόσουν με κάποιον, γελούσες, συζητούσες και δεν ήξερες ότι ο πατέρας του ήταν στα γκουλάγκ. Οταν ξεκίνησε η αποσταλινοποίηση μείναμε με το στόμα ανοιχτό. Φίλοι μας είχαν ανθρώπους χαμένους που τους έκλαιγαν κρυφά χωρίς να διανοούνται να ομολογήσουν τίποτα σε κανέναν. Ναι, εγώ ανακοίνωσα κλαίγοντας το θάνατο του Στάλιν. Εμεινα δύο νύχτες στο σταθμό γιατί η Μόσχα ήταν πολιορκούμενη από εκατομμύρια κόσμου που πενθούσε».
Εμεινε μόνο η πίκρα
-Τώρα που το θυμόσαστε τι σκέφτεστε;
«Η συναισθηματική φόρτιση ήταν θηριώδης. Προείχαν όσα είχαμε πιστέψει και αγωνιστεί γι' αυτά. Αλλά θα σας πω το εξής: Οταν αργότερα ήρθε στο Ινστιτούτο ο Γεφτουσένκο και ελεύθερα πια μας απήγγειλε, κλαίγαμε ξανά. Κι όταν άνοιξε η πρόσβαση στα έργα της ρωσικής αβανγκάρντ -απαγορευμένης μέχρι τότε- οι ουρές ήταν ατελείωτες, όπως και για τα έργα του Σολζενίτσιν».
-Το σημερινό ΚΚΕ πώς σας φαίνεται;
«Δεν ξέρω πια πώς να το χαρακτηρίσω. Αυτά μάλιστα που λέει τελευταία για τον Στάλιν μου φαίνονται σαν κωμωδία. Επέστρεψα από την ΕΣΣΔ το 1975. Δεν πρόλαβα ζωντανό τον άντρα μου και έκτοτε δεν με ενδιαφέρει τίποτα πια. Μου έμεινε μόνο μια βαθιά πικρία».
-Μετανιώσατε για τους αγώνες σας;
«Καθόλου κι αυτό γιατί δεν υπήρχε επιλογή. Μετά τη διάσπαση ο άντρας μου ακολούθησε το ΚΚΕ εσωτερικού. Μέσα σε μια νύχτα του αφαίρεσαν όλα τα προνόμια, μέχρι και τον τηλέτυπο. Πικράθηκα πολύ και απομακρύνθηκα. Νιώθω αριστερή. Ο Μαρξ επιστρέφει, θυμηθείτε το. Στη θεωρία του θα πατήσει το καινούριο που θα γεννηθεί για ν' αλλάξει τον κόσμο προς το καλύτερο».

-----

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στην ΙΩΑΝΝΑ ΚΛΕΦΤΟΓΙΑΝΝΗ

«Θα φύγω, θα πάω να πολεμήσω με το όπλο στο χέρι». Η Μαρία Μπέικου ήταν ακόμη ανήλικο κορίτσι όταν πήρε τη μεγάλη απόφαση, πλαστογραφώντας την υπογραφή των γονιών της, να φύγει με τον ΕΛΑΣ στο βουνό. Και να δώσει σκληρές μάχες, σαν παλικάρι.
Στη Λαμία, μετά την απελευθέρωση Στη Λαμία, μετά την απελευθέρωση «Σημαδεύω και πυροβολώ. Φοβάμαι», θυμάται, σε ενεστώτα χρόνο σήμερα. Μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού και αφού παρέδωσε κλαίγοντας το όπλο της στη Βάρκιζα, διαφεύγει με συναγωνιστές της στο... άγνωστο. Θα βρεθεί στην Τασκένδη.
Από εκεί, χάρη στην καθαρή κοριτσίστικη χροιά της φωνής της, που ακόμη σήμερα, στα 85 χρόνια της, παραμένει αναλλοίωτη -απόδειξη η παράσταση «Μάουζερ» του θεάτρου «Αττις», όπου πρωταγωνιστεί-, η Μπέικου θα γίνει η περίφημη φωνή τού «Εδώ Μόσχα». Είκοσι επτά χρόνια έζησε «χωρίς ιθαγένεια» στην ΕΣΣΔ. Ως την οριστική επιστροφή, το 1976.
Την πυκνή, ηρωική βιογραφία της, από την οποία «παρελαύνουν» ο Αρης Βελουχιώτης, ο Χαρίλαος Φλωράκης, ο Ταρκόφσκι και ο Σοστακόβιτς, η Μαρία Μπέικου κατάφερε να μετασχηματίσει σε ένα πολύτιμο εγχειρίδιο σύγχρονου ιστορικού αναστοχασμού. Τη γλαφυρή αυτοβιογραφία «Αφού με ρωτάτε, θα θυμηθώ» («Καστανιώτης»).
Στις ζωντανές σελίδες της παρακολουθούμε πώς το Μαράκι από την Ιστιαία Ευβοίας, που καταβρόχθιζε μαζί με τον αδελφό της όλα τα βιβλία, μια μανιώδης σινεφίλ -εξ ου και σπούδασε στη Μόσχα σινεμά μαζί με τον Ταρκόφσκι-, ξεχώρισε στα 18 ως καπετάνισσα στην ΧΙΙ Μεραρχία του ΕΛΑΣ. Και μετά την ήττα του ΔΣΕ κατέληξε στη Σοβιετική Ενωση, έως την παλιννόστησή της στην Ελλάδα ως σύγχρονη Ηλέκτρα. Αγκαλιά με τη στάχτη του συζύγου της, Γεωργούλα Μπέικου.
Χωρίς τη μαρτυρία της δεν θα ξέραμε, μεταξύ άλλων, ότι η «πολιτιστική κίνηση της Αθήνα ακόμη και σήμερα ωχριά μπροστά στο Καρπενήσι του καιρού εκείνου», ότι το φλερτ ήταν απαγορευμένο στον ΕΛΑΣ και ότι σε αγώνα σκοποβολής κέρδισε τον Χαρίλαο Φλωράκη, με το όπλο που του παρέδωσε στην Τασκένδη.
Ανοίγει την πόρτα, μικρόσωμη, χαμογελαστή, με αγκαλιάζει και με καλωσορίζει στον προσωπικό της χώρο. Ενα μουσείο σύγχρονης Ιστορίας, στην καρδιά της Κυψέλης, γεμάτο φωτογραφίες από τον ΕΛΑΣ, το Δημοκρατικό Στρατό, τα γυρίσματα της ταινίας τους με τον συμφοιτητή της Αντρέι Ταρκόφσκι, το αυθεντικό περιστέρι του Πικάσο, που αφιέρωσε ο Ισπανός στον σύζυγό της Γεωργούλα, το βιβλιάριό της με την αφιέρωση του Πολ Ελιάρ...
Γιατί, κυρία Μπέικου, αργήσατε τόσο πολύ να γράψετε την αυτοβιογραφία σας;
«Η επίγνωση ότι μπορούσε να αποφευχθεί ο αλληλοσπαραγμός, με έκανε να θέλω να τα ξεχάσω όλα. Αλλά τα είχαν συμφωνήσει ο Στάλιν με τον Τσόρτσιλ. Ο πατέρας μου μού το έλεγε: "Μαράκι μου, μην παιδεύεσαι. Είναι 'γωνία' το μαγαζί"».
Σε όλο το βιβλίο επιμένετε στη διάκριση ΕΛΑΣ-Δημοκρατικού Στρατού.
«Μα ο ΕΛΑΣ ήταν επίθεση. Το λέω και το βροντοφωνάζω. Είχαμε την καλύτερη Αντίσταση. Είμαι περήφανη. Ο Δημοκρατικός Στρατός ήταν άμυνα. Πιάσανε τον άνδρα μου, τον αδελφό μου κι εμένα κάθε μέρα με κυνηγούσαν. Αν με έπιαναν, θα με σκότωναν. Γι' αυτόν το λόγο ο Δημοκρατικός Στρατός ήταν μια απελπισμένη έξοδος. Δεν είχαμε άλλη επιλογή».
Ο Δημοκρατικός Στρατός δρούσε αποκλειστικά αμυνόμενος; Δεν πάλευε για την ανάληψη της εξουσίας;
«Είχαμε ιδεώδη. Αν ποτέ νικούσαμε θα τα εφαρμόζαμε για το καλό της χώρας».
Γράφετε «έπρεπε να γίνει αποδεκτό ότι η γυναίκα μπορεί να πολεμήσει. Και εφ' όσον μπορεί να πολεμήσει, καθιερώνεται η ισότητα». Η δράση των γυναικών στον ΕΛΑΣ και στον ΔΣΕ είναι από τις πρώτες έμπρακτες εκδηλώσεις του φεμινιστικού κινήματος στην Ελλάδα;
«Ναι. Στην αρχή ο Αρης δεν ήθελε να κρατάμε όπλο. Επειδή τα καταφέρναμε, είδαν πρώτη φορά ότι είμαστε ίσες με τους άνδρες. Ηταν η εποχή που στα χωριά η γυναίκα πήγαινε πεζή και ο άνδρας μπροστά της καβάλα».
Είχατε εξοικειωθεί με το πιστόλι;
«Ακόμα και με το Μάουζερ, που μου έδωσε ο Γεωργούλας».
Πιστεύετε ότι σήμερα, με την κρίση, ζούμε ένα νέο πόλεμο;
«Ζούμε μια κατάρρευση του συστήματος, γενικότερα. Κι ενώ την τελευταία 50ετία μάς κυβερνούν οι ίδιες οικογένειες, μένουμε απαθείς».
Θα έπρεπε να κάνουμε επανάσταση;
«Η επανάσταση χρειάζεται άλλους παράγοντες για να γίνει».
Δεν είναι αρκετή η οικονομική χούντα που ζούμε;
«Οι απεργίες είναι μια μορφή αντίστασης, γιατί χούντα ζούμε. Αλλά όταν δεν έχεις να ζήσεις, υποχωρείς. Με τρεις απεργίες δεν τα βγάζουμε πέρα. Αν είχα δυνάμεις θα ξεσήκωνα κατ' αρχάς τη γειτονιά. Αλλά είμαι 85 χρόνων!».
Ακόμη πιστεύετε ότι ο μαρξισμός είναι το μέλλον της ανθρωπότητας;
«Παραμένω μαρξίστρια. Οι νέοι θα βρουν τη διέξοδο αν σκύψουν στο Μαρξ».

24 Μαρτίου 2011
ΕΦΥΓΕ ΣΤΑ 85 ΤΗΣ Η ΜΑΡΙΑ ΜΠΕΪΚΟΥ
Αντάρτισσα μέχρι το τέλος
Ενας από τους τελευταίους μύθους της Αντίστασης, η Μαρία Μπέικου, το ανήλικο κορίτσι που, πλαστογραφώντας την υπογραφή των γονιών της, βγήκε στο βουνό για να δώσει σκληρές μάχες, σαν παλικάρι, έσβησε την Πέμπτη στο «Σωτηρία». Είχε εισαχθεί με σοβαρά αναπνευστικά προβλήματα τη Δευτέρα.
Το τελευταίο χειροκρότημα μιας ηρωικής, σχεδόν κινηματογραφικής διαδρομής το έλαβε στο θέατρο «Αττις» την περασμένη Κυριακή, όπου πρωταγωνιστούσε σε ένα έργο για τον Εμφύλιο, το «Μάουζερ» του Χάινερ Μίλερ. Σαν να είχε διαισθανθεί το τέλος που ερχόταν, μετά την παράσταση είπε στο σκηνοθέτη και συμπρωταγωνιστή της Θεόδωρο Τερζόπουλο «είναι η τελευταία φορά που με χειροκροτούν». Ηταν 85 ετών.
«Εδώ Μόσχα»
Από την ώρα που εγκατέλειψε τη γενέθλιο Ιστιαία της Εύβοιας για την Αντίσταση έως και την ξαφνική προχθεσινή «κατακλείδα», η Μαρία Μπέικου έζησε τη ζωή της με αυταπάρνηση, ιδεαλισμό και αγωνιστικότητα, διατρέχοντας τη σύγχρονη ελληνική Ιστορία ως πρωταγωνίστρια του ΕΛΑΣ και κατόπιν του Δημοκρατικού Στρατού.
Μετά την υποχρεωτική έξοδο με συναγωνιστές της στη Μόσχα, καθιερώνεται ως η φωνή του «Εδώ Μόσχα». Είκοσι επτά χρόνια έζησε «χωρίς ιθαγένεια», όπως έλεγε, στην ΕΣΣΔ, έως την οριστική επιστροφή, το 1976, με την τέφρα του συζύγου της Γεωργούλα Μπέικου. Εζησε τόσο ώστε να προλάβει και την Ελλάδα του Μνημονίου. «Οι νέοι θα βρουν τη διέξοδο αν σκύψουν στον Μαρξ. Εγώ παραμένω μαρξίστρια», επαναλάμβανε συχνά.
«Η επίγνωση ότι μπορούσε να αποφευχθεί ο αλληλοσπαραγμός, με έκανε να θέλω να τα ξεχάσω όλα. Ο ΕΛΑΣ ήταν επίθεση. Το λέω και το βροντοφωνάζω. Είχαμε την καλύτερη Αντίσταση. Είμαι περήφανη. Ο Δημοκρατικός Στρατός ήταν άμυνα. Πιάσανε τον άνδρα μου, τον αδελφό μου κι εμένα κάθε μέρα με κυνηγούσανε. Αν με έπιαναν, θα με σκότωναν. Γι' αυτό το λόγο ο Δημοκρατικός Στρατός ήταν μια απελπισμένη έξοδος. Δεν είχαμε άλλη επιλογή», διαπίστωνε στην τελευταία της συνέντευξη στην «Ε» (26 Φεβρουαρίου). Αυτοβιογραφία
Διαυγής ώς το τέλος, σχολίαζε: «Ζούμε μια κατάρρευση του συστήματος, γενικότερα. Κι ενώ την τελευταία 50ετία μάς κυβερνούν οι ίδιες οικογένειες, μένουμε απαθείς. Οι απεργίες είναι μια μορφή αντίστασης, γιατί χούντα ζούμε σήμερα. Αλλά όταν δεν έχεις να ζήσεις, υποχωρείς. Με τρεις απεργίες δεν τα βγάζουμε πέρα. Αν είχα δυνάμεις, θα ξεσήκωνα τη γειτονιά. Αλλά είμαι 85 χρόνων».
Πριν «φύγει» μας άφησε ένα πολύτιμο εγχειρίδιο ιστορικού αναστοχασμού, την αυτοβιογραφία της «Αφού με ρωτάτε, θα θυμηθώ» («Καστανιώτης»), από τις σελίδες της οποίας «παρελαύνουν» ο Βελουχιώτης, ο Κύρκος, ο Φλωράκης, ο Σοστακόβιτς και ο Ταρκόφσκι -με τον τελευταίο γύρισε σπουδαστική ταινία φοιτώντας στην Ακαδημία Κινηματογράφου της Μόσχας.

ΣΠΟΥΔΑΙΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ

Εφυγε σε ηλικία 81 ετών, ο Λεωνίδας Χρηστάκης

Εφυγε σε ηλικία 81 ετών, ο Λεωνίδας Χρηστάκης, εκδότης του Ιδεοδρόμιου και πολλών αναρχικων εντυπων και βιβλιων (τα περιοδικα ΚΟΥΡΟΣ και PANDERMA, που ειχε κυκλοφορησει την εποχη της στρατιωτικης χουντας).
Ο Λεωνίδας Χρηστάκης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1928. Ήταν απόφοιτος της Παιδαγωγικής Ακαδημίας και της Σχολής Καλών Τεχνών. Επίσης, σπούδασε μουσική και ήταν ζωγράφος. Στην Κατοχή πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση και συμμετείχε σε πολλές αντιστασιακές δράσεις,ενώ με τη χούντα φυλακίστηκε.
Για πολλά χρόνια ήταν στο στόχαστρο του μεταπολεμικού εμφυλιοπολεμικού κράτους λόγω της αντιεξουσιαστικης- αναρχικής ιδεολογίας του καθώς και των θεμάτων που τον συγκινούσαν, τα οποία προέρχονταν κυρίως από το περιθώριο της κοινωνίας. Τον συγκινούσαν οι καλλιτέχνες, οι ποιητές αλλά και οι παραβάτες: ληστές, πόρνες, αλήτες, πρεζόνια, όπως δήλωνε ο ίδιος.
Από το 1958 συνεργάστηκε ως ελεύθερος ρεπόρτερ με τα Νέα με τον Κώστα Νίτσο και τις Εικόνες. Ως εικαστικός καλλιτέχνης είχε φτιάξει χίλια πορτρέτα, -από την πλατεία Βάθης μέχρι τη Μονή Πετράκη-, όπως έλεγε ο ίδιος.Ορισμένες από τις εκδόσεις του: "Ο Γιώργος Σεφέρης και η μουσική", "Παράβαση-Αναφορές επάνω σε θέματα παραβατικών εκφράσεων στις διάφορες μορφές συμπεριφοράς, συγγραφής και τέχνης", "Λουμίδης-Ενα αγνοημένο φυτώριο ποιητών", "Ληστές-Αναφορές ανά τον κόσμο", "Η ιστορία της αλητείας", "Τζούλιο Καΐμη-Ενας αποσιωπημένος λόγιος", "Περικλής Γιαννόπουλος - Ο "τελευταίος" των Αθηναίων", "Από το φέρετρο του Σεφέρη ... στο 1984 του Οργουελ", "Βιοπραγματική ονοματοθεσία", "Χάος και κουλτούρα", "Ληστές - Παγκόσμια ιστορία της ληστείας", "Το λεξικό της ντάγκλας".
Ο Λεωνίδας Χρηστάκης -σύμφωνα με δική του επιθυμία- κηδεύτηκε με πολιτική κηδεία στο Νεκροταφείο Ζωγράφου

ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

Ο ωκεανός της Πίνδου. Δημιουργήθηκε πριν από 200.000.000 χρόνια από εκρήξεις βουνών που ήταν ηφαίστεια

Έναν ολόκληρο ωκεανό, αυτόν της Πίνδου, που πριν από 200 εκατομμύρια χρόνια σκέπαζε μεγάλο μέρος της Βόρειας και Κεντρικής Ελλάδας, δημιούργησαν με τις αλλεπάλληλες εκρήξεις τους τέσσερα... βουνά της χώρας μας που τότε ήταν υποθαλάσσια ηφαίστεια.
Ήταν μια περίοδος όπου η ξηρά είχε τελείως διαφορετική μορφή από τη σημερινή. Οι ήπειροι και οι ωκεανοί δεν είχαν αρχίσει ακόμη να σχηματίζονται και ολόκληρη σχεδόν η ξηρά ήταν ενωμένη σε μια υπέρ ήπειρο την Παγγαία που βρεχόταν από τον ωκεανό της Τηθύος. Το κομμάτι της Γης πάνω στο οποίο βρισκόταν η Ελλάδα είχε επίσης διαφορετική μορφή και ένα μεγάλο κομμάτι θάλασσας, ο λεγόμενος ωκεανός της Πίνδου, εκτεινόταν στην περιοχή από τη σημερινή Αλβανία και την πρώην Γιουγκοσλαβία μέχρι νότια στη Ναύπακτο και τη Λαμία.
Στον βυθό αυτού του ωκεανού, που σταδιακά εξαφανίστηκε, βρίσκονταν τα σημερινά βουνά του Κόζιακα, της Όθρυος, της Οίτης και του Καλλιδρόμου. Εκείνη την εποχή όμως δεν ήταν ακριβώς βουνά, αλλά υποθαλάσσια ηφαίστεια και έμοιαζαν περισσότερο με ρήγματα που είχαν στις παρυφές τους κρατήρες.
Μεγάλες εκρήξεις
«Μέχρι τώρα γνωρίζαμε ότι τα συγκεκριμένα βουνά βρίσκονταν πριν από εκατομμύρια χρόνια στον βυθό της θάλασσας, αλλά δεν γνωρίζαμε ότι με τις μεγάλες εκρήξεις που προκάλεσαν εκείνη την εποχή συνέβαλαν στη δημιουργία του ωκεανού της Πίνδου», λέει στα «ΝΕΑ» ο επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών κ. Βασίλης Τσικούρας, ο οποίος μαζί με τον καθηγητή Κωνσταντίνο Χατζηπαναγιώτου και άλλους ειδικούς εξέτασαν τα πετρώματα που αποτελούν τα τέσσερα αυτά βουνά.
Λαμβάνοντας δείγματα των πετρωμάτων και πραγματοποιώντας μια σειρά από αναλύσεις, διαπίστωσαν ότι τα βουνά αποτελούνταν από μαγματικά πετρώματα τα οποία είχαν ξεπηδήσει από τη Γη, όταν βρίσκονταν στον πυθμένα της θάλασσας. Επιπλέον, χρησιμοποιώντας πολωτικό μικροσκόπιο- το οποίο απομονώνει τα συστατικά στοιχεία του πετρώματος, επιτρέποντας την καλύτερη παρατήρηση των χαρακτηριστικών τους- διαπίστωσαν ότι στην Όθρυ, τον Κόζιακα, την Οίτη και το Καλλίδρομο, υπήρχαν υπολείμματα από το στερεοποιημένο μανδύα της Γης ο οποίος την ώρα των εκρήξεων βρήκε διέξοδο και ξεπήδηξε μέσα από τα ηφαίστεια και διασκορπίστηκε στον πυθμένα του ωκεανού της Πίνδου.
Πολλές φορές η λάβα που έβγαινε από το εσωτερικό της Γης στον πυθμένα είχε τη μορφή φυσαλίδων και όταν ερχόταν σε επαφή με το νερό του ωκεανού, πάγωνε αμέσως δημιουργώντας ένα αποστρογγυλωμένο κέλυφος. Έτσι έπαιρνε τη μορφή μαξιλαριού και αυτοί οι σχηματισμοί που λέγονται μαξιλαροειδείς λάβες είναι ακόμη και σήμερα ορατοί στα τέσσερα βουνά, μαρτυρώντας από πρώτο χέρι το «εκρηκτικό» παρελθόν τους.
ΑΠΟ ΑΛΒΑΝΙΑ ΜΕΧΡΙ ΛΑΜΙΑ
Από τη σημερινή Αλβανία και την πρώην Γιουγκοσλαβία μέχρι νότια στη Ναύπακτο και τη Λαμία εκτεινόταν ο ωκεανός της Πίνδου

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ

Ρομπέρτο Μπενίνι. Η κωμωδία είναι μια δύσκολη βασίλισσα

Είναι ένας ρόλος από μόνος του ο Ρομπέρτο Μπενίνι. Η κινηματογραφική εικόνα του ή εκείνη από την απονομή των Οσκαρ, όταν σκαρφάλωσε έως και στις πολυθρόνες για ν' ανέβει στη σκηνή για να το παραλάβει, δεν είναι διαφορετική όταν δίνει μια τηλεφωνική συνέντευξη. Ο ηθοποιός, που στις 5 και 6 Μαΐου θα εμφανιστεί στο Μέγαρο Μουσικής, ακροβατεί με τις λέξεις. Τις τονίζει και ενθουσιάζεται σαν παιδί, έχοντας ανασάνει με ανακούφιση, αφού θα δώσει συνέντευξη στη μητρική του γλώσσα: «Θα σου φέρω μια τούρτα ο ίδιος στο σπίτι!», υπόσχεται.

Η παράσταση του Μπενίνι στο Μέγαρο, στο πλαίσιο της διεθνούς περιοδείας του με τίτλο «Tutto Dante», βασίζεται στην Πέμπτη Ωδή της «Θείας Κωμωδίας» του Δάντη, την οποία ο ηθοποιός δένει με την τρέχουσα πολιτική και κοινωνική κατάσταση στη χώρα του και αλλού. «Η Πέμπτη Ωδή αφορά τους αμαρτάνοντες από λαγνεία. Είναι η Ωδή του ερωτισμού και του έρωτα. Σήμερα, στον κόσμο το σεξ, κυβερνά τα πάντα. Από τη μια είναι να γελάμε και από την άλλη να ανησυχούμε», λέει ανοίγοντας ορμητικός τη συζήτηση. «Δένω, λοιπόν, τα σημερινά γεγονότα με το λόγο του Δάντη, που λέει πως το αμάρτημα της λαγνείας είναι ισχυρό και επικίνδυνο.

»Στην Ιταλία η λαγνεία τα τελευταία χρόνια θα μπορούσε να ρίξει κυβερνήσεις. Μέλος της κυβέρνησης Πρόντι φωτογραφήθηκε νύχτα με τραβεστί. Υπήρξαν τηλεφωνικές υποκλοπές ερωτικού περιεχομένου. Ως και το όνομα του Μπερλουσκόνι είχε μπερδευτεί. Εντυπωσιακά πράγματα! Ευτυχώς, όμως, οι Ιταλοί το γυρίζουν πάντα στην πλάκα. Δεν είναι σαν τους Αγγλους που έχουν τις παραιτήσεις στην τσέπη τους. Στη Ιταλία συμβαίνει το αντίθετο: Τιμάμε τους λάγνους, και μπράβο τους. Μα δεν είναι υπέροχο;».

Μιας και έπεσε από νωρίς το όνομα του Μπερλουσκόνι στο τραπέζι, αναφέρομαι στο «αστείο» του ιταλού πρωθυπουργού προς τους σεισμοπαθείς της Λ' Ακουίλα, να δουν την κατάστασή τους σαν ένα Σαββατοκύριακο στο κάμπινγκ.

«Η αλήθεια είναι πως πρέπει να προσέχουμε πότε λέμε και πώς λέμε κάποια πράγματα. Τα συνηθίζει αυτά ο κύριος πρωθυπουργός, αλλά οφείλω να ομολογήσω πως αυτή τη φορά συμπεριφέρθηκε καλά. Οχι πως εμένα μ' αρέσει ο Μπερλουσκόνι. Δουλειά του κωμικού, πάντως, είναι να σατιρίζει όσους έχουν εξουσία. Και ο Μπερλουσκόνι έχει πολλή. Τα πάντα βρίσκονται στα χέρια του».

- Του την παραχώρησαν μαζικά οι συμπατριώτες σας.

«Τον ψηφίζουν! Και πώς τον ψηφίζουν Χριστέ μου- με χέρια και με πόδια! Είναι κάτι που μου χαλάει τη διάθεση. Γιατί, βλέπετε, αγαπώ τους Ιταλούς, την Ιταλία, νιώθω 100% Ιταλός. Εως θανάτου. Ωστόσο ο Μπερλουσκόνι έχει τεράστιο λαϊκό έρεισμα. Ισως διότι δεν υπάρχει αντιπολίτευση. Στην παράσταση αναφέρομαι πολύ σ' αυτόν. Στο εξωτερικό, όσο και στην Ιταλία, αρκεί να πεις το όνομά του και το κοινό ξεσπάει αμέσως στα γέλια. Εγγυημένα! Οι ξένοι συνάδελφοί μου με ζηλεύουν. Λένε πως είμαι τυχερός απλώς και μόνο επειδή υπάρχει».

Η φτώχεια φέρνει δημιουργία

Παιδί πάμπτωχης οικογένειας αγροτών, ο Μπενίνι μεγάλωσε στην Τοσκάνη, ζώντας σ' ένα δωμάτιο στο οποίο δίπλα υπήρχε ο στάβλος ενός τσίρκου:

«Η οικογένειά μου ήταν αγροτική, αλλά ο πατέρας μου δεν είχε δική του γη. Εψαχνε καθημερινά για δουλειά, αφήνοντας σπίτι τη μητέρα μου, εμένα και τις τρεις αδελφές μου. Είχαμε μόνο ένα κρεβάτι και για τα τέσσερα παιδιά. Εκτοτε δεν έχει τύχει να κοιμηθώ ξανά με τρεις γυναίκες», σχολιάζει γελώντας.

Η καριέρα του στη σκηνή ξεκίνησε ακριβώς από το τσίρκο, όπου για ένα μήνα εργάστηκε ως... βοηθός μάγου. Στην εφηβεία του αρχίζει να συνθέτει πάνω στον καμβά της ντόπιας ποιητικής παράδοσης, εισάγοντας νέους τρόπους και απαγγέλλοντας δημόσια.

Μετά, φεύγει για τη Ρώμη, όπου, στις αρχές της δεκαετίας του '70, αρχίζει να κάνει πειραματικό θέατρο:

«Αρχικά ήμουν ερωτευμένος με το τσίρκο. Οπως και ο Φελίνι, με τον οποίο δούλεψα πολύ αργότερα. Στη Ρώμη πήγα στα 18 μου. Ηταν χρόνια μεγάλων πολιτικών αναταραχών. Θυμάμαι το συγκρότημα των Ιντι Ιλιμάνι και τα συνθήματα κατά της χούντας, αρχικά για την Ελλάδα και μετά για τη Χιλή. Στο μεταξύ δούλευα στο θέατρο, όπου είναι ζήτημα αν έρχονταν καμιά δεκαριά θεατές να μας δουν», θυμάται.

- Και πώς ζούσατε;

«Δύσκολα, αλλά ήταν από τις πιο δημιουργικές περιόδους της ζωής μου. Η φτώχεια άλλωστε είναι η μητέρα όλων των αγαθών. Υπήρχε τότε συγκίνηση, δύναμη και ομορφιά».

- Στις ερμηνείες σας διατηρείτε τις μνήμες των κλόουν. Οπως ο Τοτό ή ο Τσάπλιν ή η Τζουλιέτα Μασίνα στο «Δρόμο» του Φελίνι.

«Εκείνοι ήσαν τεράστιοι κλόουν, δώρα της φύσης. Και η Τζουλιέτα ήταν υπέροχη. Ο Τοτό κι εκείνη: δύο φιγούρες αξέχαστες. Σαν αριστούργημα της Αναγέννησης. Αποσβολώνεσαι από την ομορφιά».

Η σχέση του Μπενίνι με τον Φεντερίκο Φελίνι τον έχει καθορίσει: «Δουλέψαμε μαζί μόνο σε μια ταινία, τη ''Φωνή του φεγγαριού'', αλλά επί δέκα χρόνια ήμασταν σχεδόν κάθε μέρα μαζί. Ηταν ο δάσκαλός μου, ό,τι κι ο Βιργίλιος για τον Δάντη. Ο Φελίνι ήταν ένα από τα πιο υπέροχα, μυστηριώδη πρόσωπα που έχω γνωρίσει στη ζωή μου. Μια φυσική δύναμη, μια αληθινή μεγαλοφυΐα. Κατάλαβα τι σημαίνει η λέξη μεγαλοφυΐα όταν τον γνώρισα. Μ' αγαπούσε όπως μπορείς ν' αγαπάς έναν κλόουν. Στο πλατό με μεταχειριζόταν σαν πολύτιμο αντικείμενο. Λάτρευε ατέλειωτα τους κλόουν και τις γυναίκες. Δεν επαναλαμβάνεται αυτός ο άνθρωπος», λέει.

- Ομως αγαπάτε ιδιαίτερα και τον Μπουνιουέλ.

«Ναι, διότι έκανε ταινίες με τον ίδιο τρόπο που ονειρευόταν. Οταν βλέπεις τη δουλειά του είναι σα να βλέπεις κινηματογραφημένα όνειρα. Η κίνηση της κινηματογραφικής μηχανής αποκτούσε κομψότητα στα χέρια του».

Επιστρέφοντας στην παράσταση του Μεγάρου, ο Μπενίνι επισημαίνει ότι το «Tutto Dante» ουσιαστικά γεννήθηκε στην Ελλάδα: Είχε ασχοληθεί για πρώτη φορά με το θέμα τον Ιούνιο του 2006, κατόπιν παραγγελίας του οργανισμού της «Πάτρας Πολιτιστικής Πρωτεύουσας», με υλικό του όμως την 26η Ωδή της «Θείας Κωμωδίας». «Φταίνε οι Ελληνες που το αποφάσισα, και τους το χρωστάω. Η περιοδεία στην Ιταλία θύμιζε ροκ συγκρότημα. Μας έβλεπαν ανά παράσταση περί τους 8.000 θεατές, ενώ στη Σιένα ήρθαν 45.000, και 50.000 στην Πάντοβα».

- Πάντως, ευκολότερα θα φανταζόταν κάποιος έναν δραματικό ηθοποιό να ασχολείται με τη «Θεία Κωμωδία».

«Δεν είναι αλήθεια. Δεν την ονόμασε τυχαία ''κωμωδία'' ο ποιητής. Υπάρχουν στιγμές που γεννά το γέλιο αβίαστα. Κι εγώ, περισσότερο από Ιταλός, είμαι κάτοικος της Τοσκάνης. Γεννήθηκα σ' ένα λαϊκό σπίτι, όπου γνωρίζαμε τον Δάντη. Δεν έγραψε για την ακαδημαϊκή κοινότητα αλλά για το λαό, ήθελε να τον διαβάζουν όλοι».

- Πώς «χτίζετε» ένα αστείο;

«Συχνά αυτοσχεδιάζω. Μιλάω για τα τελευταία γεγονότα, για την πόλη όπου βρίσκομαι, ύστερα αναφέρομαι στην πολιτική κατάσταση κι ύστερα μπαίνω στη «Θεία Κωμωδία», κι είναι σαν να εξακολουθώ να μιλάω για τους καιρούς μας, ενώ την ίδια ώρα ακούγεται το μεγαλείο και η ομορφιά της ποίησης».

- Θα κάνατε χιούμορ με την ποίηση;

«Οχι, η ποίηση είναι ιερή. Ο Μπαλζάκ έλεγε ότι μπορούμε να κάνουμε χιούμορ με τα πάντα αλλά όχι με την ποίηση. Υπάρχει, όμως, ένας ελαφρύς, λαϊκός τρόπος να την πλησιάσουμε, ο τρόπος ακριβώς που ζητούσε ο Δάντης, διότι ο ποιητής ήθελε να την ξέρουν όλοι από μνήμης, να τη γνωρίζουν όλοι. Κι έτσι την πλησιάζουμε, όχι με ιερόσυλη διάθεση αλλά με πρόθεση να την κάνουμε ν' ανθίσει περισσότερο».

- Ανάμεσα στο κοινό σας υπάρχουν νέοι άνθρωποι;

«Πρόσφατα στο Λονδίνο το θέατρο ήταν γεμάτο από νέους. Βλέπω το κίνημά τους θετικά. Είναι πολύ καλύτεροι από εμάς, πολύ πιο μπροστά. Εχουν πολύ καλύτερη σχέση με τα βαθύτερα συναισθήματά τους, μιλάνε για τον έρωτα και δεν ντρέπονται. Νομίζω πως οι γενιές γίνονται όλο και πιο καλές».

- Νέος σχετικά είναι και ο τωρινός πρόεδρος των ΗΠΑ.

«Ο Ομπάμα είναι σίγουρα προοδευτικός και σίγουρα αποτελεί ελπίδα. Εκπέμπει θετική ενέργεια. Το βλέμμα του και το χαμόγελό του δεν γίνεται να ψεύδονται. Η εκλογή του σηματοδοτεί κάτι εκπληκτικό, το οποίο δεν νομίζω πως έχουμε ακόμα συνειδητοποιήσει».

Η αναφορά στις ΗΠΑ φέρνει στο νου τη βραδιά που ο συνομιλητής μου κέρδισε το Οσκαρ. Να τι λέει:

«Δεν το περίμενα. Μου είχαν πει ότι υπήρχαν κάποιες πιθανότητες, αλλά δεν μπορούσα να το πιστέψω. Οταν άκουσα τη Σοφία Λόρεν να λέει το όνομά μου, δεν ήθελα απλώς να ανέβω στις καρέκλες, ήθελα να πετάξω για να φτάσω στη σκηνή! Δηλαδή προσπάθησα να πετάξω, να πηδήξω από την πολυθρόνα μου. Μόνο έτσι μπορούσα να εκφράσω όλη μου τη χαρά, την ενέργειά μου, τις ευχαριστίες μου. Οταν σου δίνουν αυτό το βραβείο είναι σαν να κάνεις έρωτα».

- Πάντα έτσι είστε στη ζωή σας;

«Οχι, θα με είχε σκοτώσει όλη αυτή η ενέργεια».

- Το πλατύ κοινό έχει πάντα κατά νου πως η κωμωδία έρχεται δεύτερη σε σχέση με το δράμα.

«Μα τι λέμε τώρα; Η κωμωδία είναι μια δύσκολη βασίλισσα. Ο Αριστοτέλης το είπε πρώτος. Κι ο Βιργίλιος το αναφέρει 470 φορές. Η κωμωδία είναι η δυσκολότερη αλλά και η πιο όμορφη μορφή θεάτρου».

- Ποια συμβουλή θα δίνατε σ' έναν νέο κωμικό;

«Συμβουλές μόνο ο Ιησούς Χριστός έδινε. Το μόνο που μπορώ να πω είναι πως η δουλειά μας είναι πολύ κουραστική. Κι ότι δεν πρέπει να δείχνουμε την κούραση, αλλά πρέπει να είμαστε χαμογελαστοί και απλοί. Αυτή είναι και η τέχνη της ζωής». *

ΣΠΟΥΔΑΙΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ

Μίκης Θεοδωράκης. Εγώ παραμένω ένας κομμουνιστής ουτοπικός.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ
Ο Θεοδωράκης λόγω των προοδευτικών του ιδεών καταδιώκεται από τις αστυνομικές αρχές. Για ένα διάστημα ζει παράνομος στην Αθήνα χωρίς να σταματήσει την επαναστατική του δράση. Τελικά συλλαμβάνεται και στέλνεται εξορία στην αρχή στην Ικαρία και στη συνέχεια στο επονομαζόμενο στρατόπεδο θανάτου, τη Μακρόνησο. Τελικά αποφοιτά από το Ωδείο το 1950 με δίπλωμα στην αρμονία, αντίστιξη και φούγκα.
Το 1954 πηγαίνει με υποτροφία στο Παρίσι, όπου εγγράφεται στο Conservatoire και σπουδάζει μουσική ανάλυση με τον Olivier Messiaen και διεύθυνση ορχήστρας με τον Eugène Bigot.
Η περίοδος 1954-1960 είναι μια εποχή έντονης δραστηριότητας για τον Θεοδωράκη στο χώρο της Ευρωπαϊκής μουσικής. Συνθέτει μουσική για το μπαλλέτο της Ludmila Tcherina, το Covent Garden, Stuttgart Ballet και επίσης για τον κινηματογράφο.
Το 1957 του απονέμεται το πρώτο βραβείο του Φεστιβάλ της Μόσχας από τον Schostakovitch για το έργο του, Suite No 1 για πιάνο και ορχήστρα.
Συγχρόνως συνθέτει πολλά έργα συμφωνικής μουσικής και μουσικής δωματίου.
Το 1960 επιστρέφει στην Ελλάδα. ΄Έχει ήδη μελοποιήσει τον Επιτάφιο του Γιάννη Ρίτσου, που σηματοδοτεί την "στροφή" του προς το λαϊκό τραγούδι. Συνθέτει δεκάδες κύκλους τραγουδιών που βρίσκουν βαθύτατη απήχηση μέσα στον ελληνικό λαό.
Ιδρύει την Μικρή Συμφωνική Ορχήστρα Αθηνών και δίνει πολλές συναυλίες σ΄ όλη την Ελλάδα προσπαθώντας να εξοικειώσει τον κόσμο με τα αριστουργήματα της συμφωνικής μουσικής.
Το 1963 μετά τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη ιδρύεται η "Νεολαία Λαμπράκη", της οποίας εκλέγεται Πρόεδρος. Την ίδια εποχή εκλέγεται Βουλευτής της ΕΔΑ.
Την 21η Απριλίου του 1967 περνά στην παρανομία και απευθύνει την πρώτη έκκληση για Αντίσταση κατά της Δικτατορίας στις 23 Απριλίου. Τον Μάιο του 1967 ιδρύει μαζί με άλλους την πρώτη αντιστασιακή οργάνωση κατά της Δικτατορίας, το ΠΑΜ και εκλέγεται πρόεδρός του.
Συλλαμβάνεται τον Αύγουστο του 1967. Μπουμπουλίνας, απομόνωση, φυλακές Αβέρωφ, η μεγάλη απεργία πείνας, νοσοκομείο, αποφυλάκιση και κατ΄οίκον περιορισμός, εκτόπιση με την οικογένεια στη Ζάτουνα Αρκαδίας, στρατόπεδο Ωρωπού. ΄Ολο αυτό το διάστημα συνθέτει συνεχώς. Πολλές από τα καινούρια έργα κατορθώνει με διάφορους τρόπους να τα στέλνει στο εξωτερικό, όπου τραγουδιούνται από τη Μαρία Φαραντούρη και τη Μελίνα Μερκούρη.
Στον Ωρωπό η κατάσταση της υγείας του επιδεινώνεται επικίνδυνα. Στο εξωτερικό ξεσηκώνεται θύελλα διαμαρτυριών. Προσωπικότητες, όπως ο Δημήτρης Σοστάκοβιτς, Arthur Miller, Laurence Olivier, Yves Montand κ.λ.π. δημιουργούν επιτροπές για την απελευθέρωσή του. Τελικά υπό την πίεση αυτή αποφυλακίζεται και βρίσκεται στο Παρίσι τον Απρίλιο του 1970.
Στο εξωτερικό αφιερώνει όλο το χρόνο του σε περιοδείες σ` όλο τον κόσμο με συναυλίες, συναντήσεις με αρχηγούς κρατών και προσωπικότητες, συνεντεύξεις, δηλώσεις για την πτώση της δικτατορίας και την επαναφορά της Δημοκρατίας στην Ελλάδα. Οι συναυλίες του γίνονται βήμα διαμαρτυρίας και διεκδίκησης και για τους άλλους λαούς που αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα: Ισπανούς, Πορτογάλους, Ιρανούς, Κούρδους, Τούρκους, Χιλιανούς, Παλαιστίνιους.
Γιατί πεποίθησή του ήταν πάντα, ότι η δημοκρατία και η ελευθερία είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για την εδραίωση της ειρήνης. Γιατί ο πόλεμος αποφεύγεται μόνο από ανθρώπους ελεύθερους, που μπορούν να ρυθμίσουν οι ίδιοι τις τύχες τους.
Το 1972 επισκέπτεται το Ισραήλ δίνοντας συναυλίες. Συναντάται με τον τότε Αντιπρόεδρο της Κυβέρνησης Αλόν, που του ζητά να μεταφέρει μήνυμα στον Αραφάτ. Πραγματικά αμέσως μετά συναντάται με τον Αραφάτ, στον οποίο επιδίδει το μήνυμα της Ισραηλινής Κυβέρνησης και προσπαθεί να τον πείσει να αρχίσει συζητήσεις με την άλλη πλευρά. Από τότε συνέβη πολλές φορές να παίξει τον ρόλο του άτυπου πρεσβευτή μεταξύ των δύο πλευρών.
Είναι χαρακτηριστικό, ότι το 1994 γιορτάσθηκε πανηγυρικά στο ΄Οσλο η υπογραφή της συμφωνίας μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων παρουσία των Πέρες και Αραφάτ με την παρουσίαση του Μαουτχάουζεν που στο μεταξύ έχει γίνει "εθνικό τραγούδι" του Ισραήλ και του Ύμνου για την Παλαιστίνη που έγραψε ο Θεοδωράκης, ως αναγνώριση και της δικής του συμβολής στην υπόθεση της ειρήνης στην περιοχή αυτή.
Επισκέπτεται επίσης την Αλγερία, Αίγυπτο, Τύνιδα, Λίβανο και Συρία προσπαθώντας να ενισχύσει τον διάλογο μεταξύ αντιμαχομένων πλευρών.
Το 1974 με την πτώση της Δικτατορίας γυρίζει στην Ελλάδα. Συνθέτει πάντα μουσική. Δίνει πολλές συναυλίες τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Παράλληλα συμμετέχει στα κοινά είτε ως απλός πολίτης, είτε ως βουλευτής [1981-86 (παραίτηση) και 1989-92 (παραίτηση)] είτε ως Υπουργός Επικρατείας [1990-92 (παραίτηση)].
Το 1976 ιδρύει το Κίνημα ¨Πολιτισμός της Ειρήνης¨ και δίνει διαλέξεις και συναυλίες σ΄ όλη την Ελλάδα.
Το 1983 του απονέμεται το βραβείο Λένιν για την Ειρήνη.
Το 1986 γίνεται πραγματικότητα κάτι που από το 1970 ακόμα έχει υποστηρίξει σε συνεντεύξεις του: η δημιουργία επιτροπών ελληνοτουρκικής φιλίας στην Ελλάδα με πρόεδρο τον ίδιο και στην Τουρκία με τη συμμετοχή γνωστών πνευματικών ανθρώπων όπως ο Αζίζ Νεσίν, ο Γιασέρ Κεμάλ και ο Ζυλφύ Λιβανελί.
Ο Θεοδωράκης δίνει πολλές συναυλίες στην Τουρκία, που τις παρακολουθούν κυρίως νέοι με συνθήματα υπέρ της φιλίας μεταξύ των δύο λαών.
Αργότερα παίζει και πάλι το ρόλο του άτυπου πρεσβευτή ειρήνης, μεταφέροντας μηνύματα των ελλήνων πρωθυπουργών, του Α. Παπανδρέου και του Κ. Μητσοτάκη προς την τουρκική κυβέρνηση.
Επίσης το 1986 (μετά την καταστροφή στο Τσερνομπίλ) πραγματοποιεί μεγάλη περιοδεία με συναυλίες σ΄ όλη την Ευρώπη κατά της ατομικής ενέργειας.
Το 1988 διοργανώνονται με δική του πρωτοβουλία δύο συνέδρια για την ειρήνη στο Tübingen και στην Κολωνία. Συμμετέχουν πολιτικοί όπως ο Όσκαρ Λαφονταιν και ο Johannes Rau, φιλόσοφοι όπως ο Dürrenmatt, συγγραφείς, πολιτειολόγοι και καλλιτέχνες.
Εκεί έχει την ευκαιρία να αναπτύξει τη θεωρία του για τον ελεύθερο χρόνο και τη σημασία του στη διαμόρφωση ελεύθερων ανθρώπων.
Το 1990 δίνει 36 συναυλίες σ΄ολη την Ευρώπη υπό την αιγίδα της Διεθνούς Αμνηστείας. Συνεχίζει δίνοντας συναυλίες για την ηλιακή ενέργεια (υπό την αιγίδα της Εurosolar), κατά του αναλφαβητισμού, κατά των ναρκωτικών κ.λ.π.
Παράλληλα αγωνίζεται και για τα ανθρώπινα δικαιώματα σε άλλες χώρες και κυρίως στις γειτονικές Αλβανία (που την επισκέπτεται και ως Υπουργός για τα δικαιώματα της ελληνικής μειονότητας) και Τουρκία. Ως πρόεδρος Διεθνούς Επιτροπής στο Παρίσι καταβάλλει προσπάθειες για την απελευθέρωση των τούρκων ηγετών της αντιπολίτευσης Κουτλού και Σαργκίν που τελικά επιτυγχάνουν.
Προτείνει τη διοργάνωση Πανευρωπαϊκού Συνεδρίου Ειρήνης στους Δελφούς και υποβάλλει στην κυβέρνηση σχέδιο για μια "Ολυμπιάδα του Πνεύματος".
Ιδρύει επιτροπή συμπαράστασης και βοήθειας προς τον Κουρδικό λαό.
Το 1993 αναλαμβάνει Γενικός Διευθυντής Μουσικών Συνόλων της ΕΡΤ, όμως παραιτείται τον επόμενο χρόνο.
Σε περιοδεία του στην Αμερική και τον Καναδά το 1994 για την ενίσχυση Πολιτιστικού κέντρου των ομογενών, η Σύγκλητος του Québec υποδέχεται με ομόφωνο ψήφισμά της, με το οποίο τον τιμά για την προσφορά του στον πολιτισμό και τους αγώνες του για τον ΄Ανθρωπο.
Τα επόμενα χρόνια παρουσιάζονται οι όπερές του "Ηλέκτρα" (1995) και "Αντιγόνη" (1999) ενώ παράλληλα αναπτύσσει μεγάλη δραστηριότητα στο εξωτερικό (Ευρώπη, Νότια Αφρική, Αμερική) και παίρνει δυναμικά θέση σε όλα τα σημαντικά γεγονότα της εποχής (ελληνοτουρκική φιλία, σεισμοί, βομβαρδισμοί στην Γιουγκοσλαβία, υπόθεση Οτσαλάν, πόλεμος στο Αφγανιστάν, πόλεμος στο Ιράκ κ.λπ.).
Το 2000 είναι υποψήφιος για το Νόμπελ Ειρήνης. Σύσσωμη η πολιτική και η πνευματική ηγεσία Ελλάδας και Κύπρου στηρίζει την υποψηφιότητα, ενώ στη Νορβηγία, στα γραφεία της Επιτροπής για το Νόμπελ φθάνουν συνεχώς επιστολές από όλα τα μέρη του κόσμου από προσωπικότητες, φορείς και απλούς ανθρώπους.
Το 2002 παρουσιάζεται η όπερά του "Λυσιστράτη", ένας αληθινός ύμνος στην Ειρήνη.
Ο Μίκης Θεοδωράκης έγραψε όλα τα είδη της μουσικής: όπερες, συμφωνική μουσική, μουσική δωματίου, ορατόρια, μπαλλέτα, χορωδιακή εκκλησιαστική μουσική, μουσική για αρχαίο δράμα, για θέατρο, για κινηματογράφο, έντεχνο λαϊκό τραγούδι, μετασυμφωνικά έργα.
Επίσης έχει γράψει πολλά βιβλία, που έχουν μεταφραστεί σε διάφορες γλώσσες.
Κυριώτερα έργα του Μίκη Θεοδωράκη
α) Κύκλοι τραγουδιών: Τα Παιδικά, Επιτάφιος, Επιφάνια, Πολιτεία Α΄,Β΄,Γ΄και Δ΄, Λιποτάκτες, Μικρές Κυκλάδες, Μαουτχάουζεν, Romancero Gitano, Θαλασσινά Φεγγάρια, Ο Ήλιος και ο Χρόνος, 12 Λαϊκά, Νύχτα Θανάτου, Αρκαδίες, Τα τραγούδια του Αγώνα, Τα τραγούδια του Ανδρέα, 18 Λιανοτράγουδα, Μπαλλάντες, Στην Ανατολή, Τα Λυρικά, Χαιρετισμοί, Επιβάτης, Ραντάρ, Διόνυσος, Φαίδρα, Καρυωτάκης, Τα πρόσωπα του ήλιου, Μνήμη της πέτρας, Ως αρχαίος άνεμος, Μήπως ζούμε σ΄άλλη χώρα;, Μια θάλασσα γεμάτη μουσική, Η Βεατρίκη στην οδό μηδέν, Ασίκικο Πουλάκη, Λυρικώτερα, Λυρικώτατα, Σερενάτες.
β) Μουσική για θέατρο: Το τραγούδι του νεκρού αδελφού, Ένας Όμηρος, Εχθρός Λαός, Προδομένος Λαός, Καποδίστριας, Χριστόφορος Κολόμβος, Περικλής, Αυτό το δέντρο δεν το λέγανε υπομονή, Το θεριό του Ταύρου, Μάκβεθ.
γ) Μουσική για Αρχαίο Δράμα: Ορέστεια (Αγαμέμνων, Χοηφόροι, Ευμενίδες), Αντιγόνη, Ιππής, Λυσιστράτη, Προμηθεύς Δεσμώτης, Οιδίπους Τύραννος, Εκάβη, Ικέτιδες, Τρωάδες, Φοίνισσες, Αίας.
δ) Μουσική για κινηματογράφο: Ζορμπάς, Ζ, Σέρπικο, Ιφιγένεια, Ηλέκτρα, Όταν τα ψάρια βγήκαν στη στεριά, Σουτιέσκα (Τίτο), Μπιριμπί, Φαίδρα, Κατάσταση Πολιορκίας, Actas de Marusia.
ε) Ορατόρια: 'Αξιον Εστί, Μαργαρίτα, Επιφάνια Αβέρωφ, Κατάσταση Πολιορκίας, Πνευματικό Εμβατήριο, Requiem, Canto General, Θεία Λειτουργία, Λειτουργία για τα παιδιά που σκοτώνονται στον πόλεμο.
στ) Συμφωνικά και Μουσική Δωματίου: 1η, 2η, 3η 4η, 7η Συμφωνία, Κατά Σαδδουκαίων, Canto Olympico, Τρίο, Σεξτέτο, Το Πανηγύρι της Αση-Γωνιάς, Ελληνική Αποκριά, Κύκλος, Σονατίνα για πιάνο, Σουίτα αρ. 1, 2 και 3, Σονατίνα αρ. 1 και αρ. 2 για βιολί και πιάνο, Οιδίπους Τύραννος, Κοντσέρτο για πιάνο, Ραψωδία για τσέλλο και ορχήστρα, Sinfonietta, Adagio.
ζ) Μπαλέτα: Οι Εραστές του Τερουέλ, Αντιγόνη, Ζορμπάς.
η) Όπερες: Καρυωτάκης (Οι μεταμορφώσεις του Διονύσου), Μήδεια, Ηλέκτρα, Αντιγόνη, Λυσιστράτη.
Ο Μίκης Θεοδωράκης, Κρητικός στην καταγωγή, γεννήθηκε στις 29 Ιουλίου 1925 στη Χίο.
Τα παιδικά του χρόνια τα πέρασε σε διάφορες πόλεις της ελληνικής επαρχίας όπως στη Μυτιλήνη, Γιάννενα, Κεφαλλονιά, Πύργο, Πάτρα και κυρίως στην Τρίπολη.
Από τότε φάνηκε καθαρά, ότι η ζωή του θα μοιραζόταν ανάμεσα στη μουσική και στον αγώνα για τον Ανθρωπο.
Στην Τρίπολη, μόλις 17 ετών, δίνει την πρώτη του συναυλία παρουσιάζοντας το έργο του Κασσιανή και παίρνει μέρος στην αντίσταση κατά των κατακτητών. Στη μεγάλη διαδήλωση της 25ης Μαρτίου 1943 συλλαμβάνεται για πρώτη φορά από τους Ιταλούς και βασανίζεται.
Διαφεύγει στην Αθήνα, όπου οργανώνεται στο ΕΑΜ και αγωνίζεται κατά των Γερμανών κατακτητών. Συγχρόνως σπουδάζει στο Ωδείο Αθηνών με καθηγητή τον Φιλοκτήτη Οικονομίδη. Μετά την απελευθέρωση ξεσπά ο εμφύλιος.
Ο Θεοδωράκης λόγω των προοδευτικών του ιδεών καταδιώκεται από τις αστυνομικές αρχές. Για ένα διάστημα ζει παράνομος στην Αθήνα χωρίς να σταματήσει την επαναστατική του δράση. Τελικά συλλαμβάνεται και στέλνεται εξορία στην αρχή στην Ικαρία και στη συνέχεια στο επονομαζόμενο στρατόπεδο θανάτου, τη Μακρόνησο. Τελικά αποφοιτά από το Ωδείο το 1950 με δίπλωμα στην αρμονία, αντίστιξη και φούγκα.
Το 1954 πηγαίνει με υποτροφία στο Παρίσι, όπου εγγράφεται στο Conservatoire και σπουδάζει μουσική ανάλυση με τον Olivier Messiaen και διεύθυνση ορχήστρας με τον Eugène Bigot.
Η περίοδος 1954-1960 είναι μια εποχή έντονης δραστηριότητας για τον Θεοδωράκη στο χώρο της Ευρωπαϊκής μουσικής. Συνθέτει μουσική για το μπαλλέτο της Ludmila Tcherina, το Covent Garden, Stuttgart Ballet και επίσης για τον κινηματογράφο.
Το 1957 του απονέμεται το πρώτο βραβείο του Φεστιβάλ της Μόσχας από τον Schostakovitch για το έργο του, Suite No 1 για πιάνο και ορχήστρα.
Συγχρόνως συνθέτει πολλά έργα συμφωνικής μουσικής και μουσικής δωματίου.
Το 1960 επιστρέφει στην Ελλάδα. ΄Έχει ήδη μελοποιήσει τον Επιτάφιο του Γιάννη Ρίτσου, που σηματοδοτεί την "στροφή" του προς το λαϊκό τραγούδι. Συνθέτει δεκάδες κύκλους τραγουδιών που βρίσκουν βαθύτατη απήχηση μέσα στον ελληνικό λαό.
Ιδρύει την Μικρή Συμφωνική Ορχήστρα Αθηνών και δίνει πολλές συναυλίες σ΄ όλη την Ελλάδα προσπαθώντας να εξοικειώσει τον κόσμο με τα αριστουργήματα της συμφωνικής μουσικής.
Το 1963 μετά τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη ιδρύεται η "Νεολαία Λαμπράκη", της οποίας εκλέγεται Πρόεδρος. Την ίδια εποχή εκλέγεται Βουλευτής της ΕΔΑ.
Την 21η Απριλίου του 1967 περνά στην παρανομία και απευθύνει την πρώτη έκκληση για Αντίσταση κατά της Δικτατορίας στις 23 Απριλίου. Τον Μάιο του 1967 ιδρύει μαζί με άλλους την πρώτη αντιστασιακή οργάνωση κατά της Δικτατορίας, το ΠΑΜ και εκλέγεται πρόεδρός του.
Συλλαμβάνεται τον Αύγουστο του 1967. Μπουμπουλίνας, απομόνωση, φυλακές Αβέρωφ, η μεγάλη απεργία πείνας, νοσοκομείο, αποφυλάκιση και κατ΄οίκον περιορισμός, εκτόπιση με την οικογένεια στη Ζάτουνα Αρκαδίας, στρατόπεδο Ωρωπού. ΄Ολο αυτό το διάστημα συνθέτει συνεχώς. Πολλές από τα καινούρια έργα κατορθώνει με διάφορους τρόπους να τα στέλνει στο εξωτερικό, όπου τραγουδιούνται από τη Μαρία Φαραντούρη και τη Μελίνα Μερκούρη.
Στον Ωρωπό η κατάσταση της υγείας του επιδεινώνεται επικίνδυνα. Στο εξωτερικό ξεσηκώνεται θύελλα διαμαρτυριών. Προσωπικότητες, όπως ο Δημήτρης Σοστάκοβιτς, Arthur Miller, Laurence Olivier, Yves Montand κ.λ.π. δημιουργούν επιτροπές για την απελευθέρωσή του. Τελικά υπό την πίεση αυτή αποφυλακίζεται και βρίσκεται στο Παρίσι τον Απρίλιο του 1970.
Στο εξωτερικό αφιερώνει όλο το χρόνο του σε περιοδείες σ` όλο τον κόσμο με συναυλίες, συναντήσεις με αρχηγούς κρατών και προσωπικότητες, συνεντεύξεις, δηλώσεις για την πτώση της δικτατορίας και την επαναφορά της Δημοκρατίας στην Ελλάδα. Οι συναυλίες του γίνονται βήμα διαμαρτυρίας και διεκδίκησης και για τους άλλους λαούς που αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα: Ισπανούς, Πορτογάλους, Ιρανούς, Κούρδους, Τούρκους, Χιλιανούς, Παλαιστίνιους.
Γιατί πεποίθησή του ήταν πάντα, ότι η δημοκρατία και η ελευθερία είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για την εδραίωση της ειρήνης. Γιατί ο πόλεμος αποφεύγεται μόνο από ανθρώπους ελεύθερους, που μπορούν να ρυθμίσουν οι ίδιοι τις τύχες τους.
Το 1972 επισκέπτεται το Ισραήλ δίνοντας συναυλίες. Συναντάται με τον τότε Αντιπρόεδρο της Κυβέρνησης Αλόν, που του ζητά να μεταφέρει μήνυμα στον Αραφάτ. Πραγματικά αμέσως μετά συναντάται με τον Αραφάτ, στον οποίο επιδίδει το μήνυμα της Ισραηλινής Κυβέρνησης και προσπαθεί να τον πείσει να αρχίσει συζητήσεις με την άλλη πλευρά. Από τότε συνέβη πολλές φορές να παίξει τον ρόλο του άτυπου πρεσβευτή μεταξύ των δύο πλευρών.
Είναι χαρακτηριστικό, ότι το 1994 γιορτάσθηκε πανηγυρικά στο ΄Οσλο η υπογραφή της συμφωνίας μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων παρουσία των Πέρες και Αραφάτ με την παρουσίαση του Μαουτχάουζεν που στο μεταξύ έχει γίνει "εθνικό τραγούδι" του Ισραήλ και του Ύμνου για την Παλαιστίνη που έγραψε ο Θεοδωράκης, ως αναγνώριση και της δικής του συμβολής στην υπόθεση της ειρήνης στην περιοχή αυτή.
Επισκέπτεται επίσης την Αλγερία, Αίγυπτο, Τύνιδα, Λίβανο και Συρία προσπαθώντας να ενισχύσει τον διάλογο μεταξύ αντιμαχομένων πλευρών.
Το 1974 με την πτώση της Δικτατορίας γυρίζει στην Ελλάδα. Συνθέτει πάντα μουσική. Δίνει πολλές συναυλίες τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Παράλληλα συμμετέχει στα κοινά είτε ως απλός πολίτης, είτε ως βουλευτής [1981-86 (παραίτηση) και 1989-92 (παραίτηση)] είτε ως Υπουργός Επικρατείας [1990-92 (παραίτηση)].
Το 1976 ιδρύει το Κίνημα ¨Πολιτισμός της Ειρήνης¨ και δίνει διαλέξεις και συναυλίες σ΄ όλη την Ελλάδα.
Το 1983 του απονέμεται το βραβείο Λένιν για την Ειρήνη.
Το 1986 γίνεται πραγματικότητα κάτι που από το 1970 ακόμα έχει υποστηρίξει σε συνεντεύξεις του: η δημιουργία επιτροπών ελληνοτουρκικής φιλίας στην Ελλάδα με πρόεδρο τον ίδιο και στην Τουρκία με τη συμμετοχή γνωστών πνευματικών ανθρώπων όπως ο Αζίζ Νεσίν, ο Γιασέρ Κεμάλ και ο Ζυλφύ Λιβανελί.
Ο Θεοδωράκης δίνει πολλές συναυλίες στην Τουρκία, που τις παρακολουθούν κυρίως νέοι με συνθήματα υπέρ της φιλίας μεταξύ των δύο λαών.
Αργότερα παίζει και πάλι το ρόλο του άτυπου πρεσβευτή ειρήνης, μεταφέροντας μηνύματα των ελλήνων πρωθυπουργών, του Α. Παπανδρέου και του Κ. Μητσοτάκη προς την τουρκική κυβέρνηση.
Επίσης το 1986 (μετά την καταστροφή στο Τσερνομπίλ) πραγματοποιεί μεγάλη περιοδεία με συναυλίες σ΄ όλη την Ευρώπη κατά της ατομικής ενέργειας.
Το 1988 διοργανώνονται με δική του πρωτοβουλία δύο συνέδρια για την ειρήνη στο Tübingen και στην Κολωνία. Συμμετέχουν πολιτικοί όπως ο Όσκαρ Λαφονταιν και ο Johannes Rau, φιλόσοφοι όπως ο Dürrenmatt, συγγραφείς, πολιτειολόγοι και καλλιτέχνες.
Εκεί έχει την ευκαιρία να αναπτύξει τη θεωρία του για τον ελεύθερο χρόνο και τη σημασία του στη διαμόρφωση ελεύθερων ανθρώπων.
Το 1990 δίνει 36 συναυλίες σ΄ολη την Ευρώπη υπό την αιγίδα της Διεθνούς Αμνηστείας. Συνεχίζει δίνοντας συναυλίες για την ηλιακή ενέργεια (υπό την αιγίδα της Εurosolar), κατά του αναλφαβητισμού, κατά των ναρκωτικών κ.λ.π.
Παράλληλα αγωνίζεται και για τα ανθρώπινα δικαιώματα σε άλλες χώρες και κυρίως στις γειτονικές Αλβανία (που την επισκέπτεται και ως Υπουργός για τα δικαιώματα της ελληνικής μειονότητας) και Τουρκία. Ως πρόεδρος Διεθνούς Επιτροπής στο Παρίσι καταβάλλει προσπάθειες για την απελευθέρωση των τούρκων ηγετών της αντιπολίτευσης Κουτλού και Σαργκίν που τελικά επιτυγχάνουν.
Προτείνει τη διοργάνωση Πανευρωπαϊκού Συνεδρίου Ειρήνης στους Δελφούς και υποβάλλει στην κυβέρνηση σχέδιο για μια "Ολυμπιάδα του Πνεύματος".
Ιδρύει επιτροπή συμπαράστασης και βοήθειας προς τον Κουρδικό λαό.
Το 1993 αναλαμβάνει Γενικός Διευθυντής Μουσικών Συνόλων της ΕΡΤ, όμως παραιτείται τον επόμενο χρόνο.
Σε περιοδεία του στην Αμερική και τον Καναδά το 1994 για την ενίσχυση Πολιτιστικού κέντρου των ομογενών, η Σύγκλητος του Québec υποδέχεται με ομόφωνο ψήφισμά της, με το οποίο τον τιμά για την προσφορά του στον πολιτισμό και τους αγώνες του για τον ΄Ανθρωπο.
Τα επόμενα χρόνια παρουσιάζονται οι όπερές του "Ηλέκτρα" (1995) και "Αντιγόνη" (1999) ενώ παράλληλα αναπτύσσει μεγάλη δραστηριότητα στο εξωτερικό (Ευρώπη, Νότια Αφρική, Αμερική) και παίρνει δυναμικά θέση σε όλα τα σημαντικά γεγονότα της εποχής (ελληνοτουρκική φιλία, σεισμοί, βομβαρδισμοί στην Γιουγκοσλαβία, υπόθεση Οτσαλάν, πόλεμος στο Αφγανιστάν, πόλεμος στο Ιράκ κ.λπ.).
Το 2000 είναι υποψήφιος για το Νόμπελ Ειρήνης. Σύσσωμη η πολιτική και η πνευματική ηγεσία Ελλάδας και Κύπρου στηρίζει την υποψηφιότητα, ενώ στη Νορβηγία, στα γραφεία της Επιτροπής για το Νόμπελ φθάνουν συνεχώς επιστολές από όλα τα μέρη του κόσμου από προσωπικότητες, φορείς και απλούς ανθρώπους.
Το 2002 παρουσιάζεται η όπερά του "Λυσιστράτη", ένας αληθινός ύμνος στην Ειρήνη.
Ο Μίκης Θεοδωράκης έγραψε όλα τα είδη της μουσικής: όπερες, συμφωνική μουσική, μουσική δωματίου, ορατόρια, μπαλλέτα, χορωδιακή εκκλησιαστική μουσική, μουσική για αρχαίο δράμα, για θέατρο, για κινηματογράφο, έντεχνο λαϊκό τραγούδι, μετασυμφωνικά έργα.
Επίσης έχει γράψει πολλά βιβλία, που έχουν μεταφραστεί σε διάφορες γλώσσες.
Μίκης Θεοδωράκης : «Έχω μια λέξη ζωής για σένα»
Της Αναστασίας Βούλγαρη
Μάς λέει κάθε τραγούδι του Θεοδωράκη. Αυτή η λέξη, αυτός ο λόγος πηγάζει από το βάθος της χιλιόχρονης ιστορίας τού ανθρώπου που μάχεται για τη Ζωή και την Ελευθερία. «Ο άνθρωπος έλκεται από το φώς της ελευθερίας και επάνω σ' αυτή τη προαιώνια διαδικασία είναι γραμμένη με φως και αίμα η ιστορία της ανθρωπότητας. Όμως, μέσα στο ίδιο φως της ελευθερίας συνυπάρχει η φλόγα της ψυχικής και πνευματικής τελείωσης τού ανθρώπου»1.
Ο Θεοδωράκης αγάπησε τον Άνθρωπο και πάλεψε γι αυτόν. «Παντού, όπου ένας άντρας ή μια γυναίκα υποφέρει, αγαπάει, πεθαίνει, όπου ξεσηκώνεται για τη μάχη για την ελευθερία, η μουσική και τα τραγούδια τού Θεοδωράκη είναι εκεί, με την ψηλότερη μουσική όλων των λαών και κάθε εποχής, για να φωνάξει αυτόν τον πόνο ή αυτόν τον έρωτα, να υμνήσει αυτόν τον άνθρωπο, αυτή την εξέγερση, αυτή τη μάχη, για να μάς καλέσει να μοιραστούμε και να ζήσουμε αυτόν τον πόνο, αυτόν τον έρωτα, αυτή την αγωνία κι αυτή την εξέγερση, αυτή την ανίκητη ελπίδα»2.
Το όραμα της ειρηνικής συνύπαρξης
Ο Θεοδωράκης οραματίστηκε μια ευτυχισμένη ανθρωπότητα όπου ο κάθε άνθρωπος θα είναι «ένα κέντρο υπευθυνότητας, πρωτοβουλίας, ζωής, ένας δημιουργός, ένας ποιητής3». Αυτό είναι το κέντρο της Σκέψης τού Θεοδωράκη. Απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργία μιας τέτοιας ανθρωπότητας, η ειρηνική συνύπαρξη των λαών.
Ειρήνη για τον Θεοδωράκη δεν σημαίνει απλώς μία ρευστή κατάσταση «μη-πολέμου», σαν αυτή που ζούμε σήμερα. Είναι πρωτίστως η οριστική απαλλαγή της ανθρωπότητας «από τους φόβους και τους καταναγκασμούς των πολεμικών δαπανών και της πολεμικής ψύχωσης»4. Είναι κοινωνίες με Ελευθερία και Πολιτιστική Ανάπτυξη. Με άλλα λόγια , ο Θεοδωράκης, μιλά για μια άλλου τύπου κοινωνία, «ένα αρμονικό κοινωνικό σύνολο» , μια κοινωνία με «συνείδηση του εαυτού της», που θα λειτουργεί με γνώμονα το κοινό συμφέρον. Κατά τον Θεοδωράκη, ο άνθρωπος απελευθερώνεται, «γίνεται τελειωτικά και ολοκληρωτικά ελεύθερος5» όταν το Εγώ γίνεται Εμείς.
Ελευθερία για τον Θεοδωράκη σημαίνει υπευθυνότητα. Ο κάθε άνθρωπος να γνωρίζει πρωτίστως τον ίδιο του τον εαυτό - δηλαδή την σωματική, ψυχική και πνευματική του δύναμη- και να συμμετέχει μαζί με τους άλλους σ' αυτό που ο ίδιος αποκάλεσε «το Μέτωπο της Ζωής». Φωτοδότης σ' αυτή τη δύσκολη πορεία του ανθρώπου προς την επίγνωση κι ύστερα στην μεγάλη απόφαση για δράση και συμμετοχή είναι ο Πολιτισμός και η Τέχνη, η τροφή τού ψυχικού και πνευματικού κόσμου του ανθρώπου, όπως συχνά λέει. «Με τη βοήθεια του Πολιτισμού, η αισθητική χαρά μεταμορφώνεται σε ηθική δύναμη και αυτό με τη σειρά του σε ιδεολογικό περιεχόμενο6».
Στην Αντίσταση
Ο Θεοδωράκης συμμετέχει στην Εθνική Αντίσταση από το 1941(Β' παγκόσμιος πόλεμος) σε ηλικία μόλις 16 ετών. Συλλαμβάνεται και βασανίζεται. Μετά την απελευθέρωση (1944) θα βρεθεί «στο μάτι του κυκλώνα» των τραγικών γεγονότων που σημάδεψαν ανεξίτηλα την Ελλάδα. Εμφύλιος πόλεμος, παρανομία, σύλληψη, εξορία, βασανιστήρια. Ένας προδομένος αγώνας για λευτεριά, κοινωνική δικαιοσύνη, εθνική αξιοπρέπεια. Ο Μίκης δεν έλειψε ούτε μία μέρα από αυτόν τον αγώνα. Ήταν εκεί. Μέχρι τέλους. Χωρίς διλήμματα.
Η πολιτιστική επανάσταση
Ο Θεοδωράκης παίρνει την λόγια ποίηση από τις βιβλιοθήκες και την κάνει τραγούδι. Παίρνει τη συμφωνική μουσική από τις μεγάλες αίθουσες και την εντάσσει μέσα στο λαϊκό τραγούδι. Κι έτσι, το 1958 με την μελοποίηση του Επιτάφιου τού Γιάννη Ρίτσου, γεννιέται το «έντεχνο λαϊκό τραγούδι» και στη συνέχεια η πολιτιστική επανάσταση. «Υπήρξε τότε» γράφει ο Θεοδωράκης στην αυτοβιογραφία του, «μια εναρμονισμένη συμμετοχή [...]. Μια ομαδική 'απογείωση' από την πεζή καθημερινότητα προς την περιοχή της ονειρικής πραγματικότητας7» που σε συνδυασμό με μια συγκεκριμένη κοινωνική πολιτική δράση στόχευε στην «απολύτρωση του ατόμου, μέσα στα πλαίσια του κοινωνικού συνόλου. Με τα δυο αυτά στοιχεία-προσωπική απολύτρωση, κοινωνική απελευθέρωση-πίστευα ότι πάμε πιο γρήγορα και πιο ουσιαστικά προς την κατάκτηση της εναρμόνισης των μελών μιας δοσμένης κοινωνίας και επομένως προς την κοινωνική Αρμονία8».
Ο Θεοδωράκης φορέας κοινωνικού πλούτου
Υπάρχει ωστόσο και μια άλλη διάσταση της κοινωνικής προσφοράς τού Θεοδωράκη. «Το μουσικό έργο τού Θεοδωράκη συνετέλεσε στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας με τη δημιουργία θέσεων εργασίας, την άνθηση μιας σειράς επαγγελμάτων, την προσέλκυση τουριστών και την εξαγωγή τού ελληνικού πολιτισμού. Η παγκόσμια απήχηση της μουσικής του συνθέτη βοήθησαν , ώστε η Ελλάδα να κερδίσει εκατομμύρια φίλους σε όλον τον κόσμο και να ανοίξουν οι διεθνείς αγορές για κάθε τι ελληνικό. Από την ελληνική λογοτεχνία μέχρι το ελληνικό κρασί. Ιδιαίτερα επωφελήθηκε η μουσική «βιομηχανία» της χώρας από τις διεργασίες που προκάλεσε ο Θεοδωράκης . Ορόσημα της ελληνικής δισκογραφίας , όπως λ.χ. η ηχογράφηση του «Άξιον Εστί» το 1964, γέννησαν την ανάγκη για μεγαλύτερα στούντιο με πιο προηγμένη τεχνολογία , οι δε πωλήσεις εκατομμυρίων δίσκων οδήγησαν στην ανέγερση μεγαλύτερων εργοστασίων για την παραγωγή τους. Ολόκληροι επαγγελματικοί κλάδοι [...] γνώρισαν από τη δεκαετία του 1960 αύξηση της απασχόλησης και υψηλότερες αμοιβές. Δεκάδες νέοι ερμηνευτές και μουσικοί έγιναν γνωστοί από τη συνεργασία τους με το Μίκη, ξεκινώντας έτσι μιαν επιτυχημένη καριέρα. Επίσης, ήταν δεκάδες οι μουσικοί επίγονοι του Θεοδωράκη που καθιερώθηκαν και σταδιοδρόμησαν ως συνθέτες και μαζί με αυτούς γενιές στιχουργών, τραγουδιστών, και μουσικών9».
Η Κύπρος
Το πρόβλημα της Κύπρου είναι πάντα το αγκάθι στην καρδιά κάθε Έλληνα και κάθε Κύπριου, όπου γης. Το ίδιο ισχύει και για τον Θεοδωράκη. Το 1963 συναντάται για πρώτη φορά με τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο. Συμμετέχει, συχνά ως επικεφαλής, σε όλα τα συλλαλητήρια για την ανεξαρτησία της Κύπρου. Το 1964, τίθεται επικεφαλής της πορείας ειρήνης στην Κύπρο. Την ίδια χρονιά κάνει άλλα πέντε ταξίδια. Επισκέπτεται τις βομβαρδισμένες περιοχές. Συλλέγει θραύσματα από τις βόμβες και όταν επιστρέφει στην Ελλάδα αποδεικνύει με ομιλία του στη Βουλή ότι η Κύπρος βομβαρδίστηκε με βόμβες ναπάλμ! Αλλά η προσφορά του προς τον κυπριακό λαό δεν σταματά εδώ. Από το 1975 που οργανώνει συναυλία στο Παρίσι υπέρ των προσφύγων (είχε προηγηθεί η εισβολή των τουρκικών στρατευμάτων και η διχοτόμηση του νησιού) μέχρι σήμερα βρίσκεται στο πλευρό των Κυπρίων. Γίνεται η φωνή του λαού της Κύπρου. Δεκάδες συναυλίες, εκκλήσεις στη διεθνή κοινότητα, συνεντεύξεις, συναντήσεις με την πολιτική ηγεσία της Χώρας, για να γίνει πραγματικότητα το όνειρο του λαού για μια ενιαία Κύπρο.
Η δικτατορία
Την 21η Απριλίου 1967, τα τανκς καταλαμβάνουν το κέντρο της Αθήνας. Καταλύουν τη Δημοκρατία και καταδικάζουν ένα ολόκληρο έθνος στο επτάχρονο σκοτάδι της δικτατορίας. Ο Θεοδωράκης, πρώτος απ' όλους τους Έλληνες υψώνει τη φωνή του για να υπερασπιστεί τη Δημοκρατία. Με την βουλευτική του ιδιότηταi κάνει έκκληση στη παγκόσμια κοινή γνώμη να καταδικάσει το στρατιωτικό πραξικόπημα. Ακολουθεί ένας νέος κύκλος διώξεων, φυλακίσεων, εκτοπισμών. Για πολλοστή φορά η ζωή του βρίσκεται σε κίνδυνο. Η ζωή του σώζεται χάρη στη διεθνή κατακραυγή για τη φυλάκιση και τα βασανιστήρια που υφίσταται ο ίδιος και η οικογένεια τουii.
Ο Μίκης της Οικουμένης
Μόλις βρεθεί ελεύθερος στο Παρίσι (Απρίλιος 1970) ηγείται του αντιδικτατορικού αγώνα.. Στο Παρίσι 500.000 άνθρωποι συμμετέχουν στην αντιδικτατορική συναυλία και υψώνουν τη φωνή τους ενάντια στη δικτατορία. Δίνει συναυλίες σ' όλη την Ευρώπη, Ανατολική και Δυτική, τη Λατινική Αμερική, τον Καναδά, την Αυστραλία. Στις ΗΠΑ έκανε πάνω από 100 συναυλίες. Ο συνθέτης υπολογίζει πως κατά την περίοδο 1970-1974 έκανε περισσότερες από χίλιες συναυλίες. Κάθε συναυλία του είναι ένα βήμα έκφρασης για τους εκπροσώπους των εθνικο-απελευθερωτικών κινημάτων απ' όλο τον κόσμο. Στη συναυλία του στο Μεξικό, μέσα σ' ένα κατάμεστο στάδιο από χιλιάδες θεατές, υψώνει τη φωνή του ενάντια στο πραξικόπημα του Πινοσέτ στη Χιλή.
Ο Θεοδωράκης διαμεσολαβεί για να λυθεί το παλαιστινιακό πρόβλημα. Ο Αλλόν, ο Αντιπρόεδρος της Ισραηλινής Κυβέρνησης, τον επιφορτίζει με μυστικές επαφές με τον Αραφάτ. Πράγματι ο Θεοδωράκης συναντιέται με τον Αραφάτ και επιτυγχάνει να καθίσουν για πρώτη φορά στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, οι ηγέτες των δύο αντιμαχόμενων στρατοπέδων. (Τύνιδα, 1972).
Ο Θεοδωράκης έχει γίνει πλέον ο Μίκης της Οικουμένης, ο αγωνιστής της Ελευθερίας και της Ειρήνης, ο συνοδοιπόρος κάθε αγωνιζόμενου λαού. Όμως ο Μίκης δεν μπορεί να είναι ευτυχισμένος όσο στην πατρίδα του επικρατεί ο φασισμός. Και τότε γι άλλη μια φορά κάνει το μεγάλο άλμα. Προτείνει δημόσια στον Κωνσταντίνο Καραμανλή (μεγάλο πολιτικό του αντίπαλο την περίοδο 1960-1967) να επιστρέψει στην Ελλάδα και να αναλάβει την διακυβέρνηση του τόπου, ώστε να αποκατασταθεί η δημοκρατία. Ο Καραμανλής πράγματι δέχεται την πρόταση και ύστερα από λίγους μήνες (Ιούλιος 1974) η Δημοκρατία επανέρχεται στην Ελλάδα.
Ένας Ελεύθερος Άνθρωπος
Ο Θεοδωράκης είναι πάνω από όλα ένας ελεύθερος άνθρωπος. Μέσα στα 70 περίπου χρόνια δράσης και δημιουργίας θα βρεθεί χιλιάδες φορές αντιμέτωπος με την εξουσία. Θα συγκρουστεί με κάθε κατεστημένο. Κοινωνικό, πολιτικό, κομματικό, καλλιτεχνικό... Η Σκέψη του πάντα πρωτοποριακή, ρηξικέλευθη, ανατρεπτική. Ξεσηκώνει θύελλα αντιδράσεων και αντεκδικήσεων από τους διάφορους μηχανισμούς εξουσίας. Εν τέλει, χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα. Ο Μίκης είναι σα τη Μουσική. Δεν φιμώνεται.
Η φιλία των λαών
Ο Θεοδωράκης πιστεύει ότι για να υπάρξει ειρήνη και οικονομική ανάπτυξη για όλες τις χώρες του πλανήτη πρέπει να μην υπάρχουν στρατιωτικοί συνασπισμοί. Τη δεκαετία του 1980 προτείνει τη διάλυση του ΝΑΤΟ και του Συμφώνου της Βαρσοβίας. Πριν από λίγες ημέρες (30/3/09) πρότεινε τη διάλυση του ΝΑΤΟ.
Μαζί με τον Τούρκο συνθέτη Ζουλφού Λιβανελί και τον συγγραφέα Αζίζ Νεσίν ιδρύουν, το 1986 την Επιτροπή Ελληνοτουρκικής Φιλίας. Συμμετέχουν προσωπικότητες από όλα τα πολιτικά κόμματα και των δύο κρατών. «Τα μέλη της επιτροπής οραματίζονταν ένα κίνημα ειρήνης και φιλίας μεταξύ τού ελληνικού και τού τουρκικού λαού, που θα ξεκινούσε από τους απλούς πολίτες, μακριά από τις κυβερνήσεις των δύο χωρών και τις κάθε είδους πολιτικές σκοπιμότητες10». Μια νέα επικοινωνία ξεκινά ανάμεσα στα δυο κράτη αλλά κυρίως ανάμεσα στους δύο λαούς.
Ένας στοχαστής
Στα εφηβικά του χρόνια ο Θεοδωράκης ψάχνει να ανακαλύψει τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης αλλά και του ίδιου του Θεού. Εισάγει στη νεοελληνική φιλοσοφική σκέψη τη θεωρία της «Συμπαντικής Αρμονίας», που βασίζεται στη διδασκαλία των πυθαγορείων. Θεωρία που η ευρωπαϊκή επιστημονική κοινότητα μελετά ήδη από το 2006iii.
Το 1987 παρουσιάζει το «Αντι-μανιφέστο»11. Τη φιλοσοφική, ιδεολογική και πολιτική πρόταση για τις σύγχρονες εξελίξεις. Προτείνει την αναθεώρηση της σχέσης πολίτη-εργασίας και προτάσσει την ανάγκη για ένα «νέο μοντέλο κουλτούρας».
Για τον Θεοδωράκη το μέγιστο πρόβλημα σήμερα είναι το τραγικό γεγονός ότι ενώ ο άνθρωπος μπορεί να κερδίσει πλούτο από τη «βιομηχανία της ειρήνης» επιλέγει τη «βιομηχανία του πολέμου». Καλεί τον άνθρωπο να αναρωτηθεί για την ουσία της ύπαρξης του, της ίδιας του της φύσης. Ποιό είναι εκείνο το στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης ή της ανθρώπινης φύσης που κάνει τον άνθρωπο, όσο περισσότερη δύναμη αποκτά τόσο περισσότερο να διψά για την εξουσία και τον πόλεμο;
Ο Θεοδωράκης έχει εκδώσει, πέραν της πεντάτομης αυτοβιογραφίας του, περισσότερα από 30 βιβλία. Μελέτες για την μουσική και τον πολιτισμό. Αναλύσεις για την μεταπολεμική ιστορία της Ελλάδας αλλά και για τις πολιτικές και φιλοσοφικές του Ιδέες. Στην πραγματικότητα όμως τα χειρόγραφα του αριθμούν πολλές χιλιάδες σελίδες. Το σύνολο του αρχείου του καταλαμβάνει 200.000 σελίδες.iv
«Κάθε άνθρωπος πρέπει αυτή τη στιγμή να προσεύχεται και να παλεύει για την ειρήνη».
Με αυτήν την πρόταση τελειώνει μία δήλωση συμπαράστασης προς την Παλαιστίνη. Αυτή η προσευχή και η πάλη όμως δεν αφορούν μόνον την Παλαιστίνη. Όταν βομβαρδίζεται η Σερβία (1999) ο Θεοδωράκης συμμετέχει με την ορχήστρα του στη μεγάλη διαδήλωση στο Σύνταγμα. Στη συνέχεια, πηγαίνει στο Βελιγράδι και δίνει μια μεγάλη συναυλία-συμπαράστασης στον σερβικό λαό. Προσφεύγει στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης και υποβάλλει μήνυση κατά της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας του ΝΑΤΟ. Την ίδια χρονιά συλλαμβάνεται ο Οτσαλάν. Ο Θεοδωράκης συλλέγει μέσω της ιστοσελίδας του υπογραφές από όλο τον κόσμο για μια δίκαιη δίκη του Οτσαλάν και τη διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του κουρδικού λαού.
Ο Θεοδωράκης διαφωνεί κάθετα με την τρομοκρατία.
Ήδη από το 1989 έχει καταγγέλλει με δριμύτητα την τρομοκρατία στην Ελλάδα. Οι τρομοκράτες της «Ι7Ν» του «απαντούν» με υβριστικές επιστολές στις εφημερίδες.
11η Σεπτεμβρίου 2001. Ο Θεοδωράκης συγκλονισμένος από το θάνατο χιλιάδων αθώων εργαζόμενων στους «Δίδυμους Πύργους», κάνει μπροστά τις τηλεοπτικές κάμερες την ακόλουθη προφητική δήλωση: «...ο ιμπεριαλισμός και η τρομοκρατία είναι δύο δεινόσαυροι που στο άμεσο μέλλον θα αναμετρηθούν με τραγικές συνέπειες για την ανθρωπότητα».
Όταν ξεσπά ο πόλεμος στο Αφγανιστάν (2002) και στο Ιράκ (2003) ο Θεοδωράκης θα ενώσει τη φωνή του με τα εκατομμύρια των ανθρώπων που απαιτούν να σταματήσει ο πόλεμος.
Μια βιωμένη ιδεολογία
Η λέξη Ελευθερία , για τον Θεοδωράκη, δεν είναι μια διανοουμενίστικη έννοια, θέμα συζήτησης τις ώρες της σχόλης. Είναι ιδεολογία. Ο ίδιος είναι μια βιωμένη ιδεολογία. Παντοτινός εραστής της Δημοκρατίας βρίσκεται, επί 60 και πλέον χρόνια, σε ένα διαρκή διάλογο με τους ανθρώπους και τους προτείνει , μέχρι σήμερα που γράφονται αυτές οι γραμμές, μια συγκεκριμένη στάση ζωής. «Είναι ο δρόμος της πάλης, της μόρφωσης, της πνευματικής, της ηθικής και ψυχικής καλλιέργειας, τού σεβασμού και της ευθύνης12». .Κινητήριος δύναμη σ' αυτόν τον προμηθεϊκό αγώνα του ανθρώπου, η Αγάπη. Γράφει χαρακτηριστικά στη δεκαετία του 1960: «Ας διδάξουμε τη Νεολαία μας πως Δημοκρατία σημαίνει αγάπη, Ειρήνη σημαίνει αγάπη, Ελευθερία σημαίνει αγάπη. Το μεγάλο το ακατανίκητο όπλο μας θα πρέπει να είναι σε κάθε στιγμή η Αγάπη. Για όλο το λαό χωρίς διάκριση. Και για τον φτωχό και για τον πλούσιο και για τον δεξιό και για τον αριστερό και για τον φυλακισμένοv και για τον φρουρό. Το μίσος μας ας φυλαχτεί μονάχα για τη φούχτα των εχθρών τού λαού μας που τόσο περιφρονητικά μας μισούν και μάς καταπιέζουν13».
Σε μια τηλεοπτική συνέντευξη πριν από μερικά χρόνια, η δημοσιογράφος χαρακτήρισε τον Θεοδωράκη ήρωα. Κι εκείνος, με τη γλυκιά σεμνότητα που τον διακρίνει απάντησε: «Δεν είμαι ήρωας. Οι ήρωες πεθαίνουν νέοι. Είμαι ένας πολίτης που κάνει το καθήκον του».
Πηγές
1. Θεοδωράκης Μίκης Πού να βρω τη ψυχή μου, Τόμος Ιδέες, σ. 182, Εκδ. Οργανισμός Λιβάνη, Αθήνα 2002
2. Γκαρωντύ Ροζέ Η μορφωτική επανάσταση στην Ευρώπη στο Μίκης Θεοδωράκης Το Χρέος, Τόμος Ι ,σ. 250, Πλειάς, Αθήνα 1974-εξαντλημένο
3. Στο ίδιο
4. Θεοδωράκης Μίκης, Πού Πάμε;σελ. 30, Γνώσεις, Αθήνα 1988
5. Πετρίδης Παύλος Ο Πολιτικός Θεοδωράκης , σελ. 287, Εκδ. Άγγελος Σιδεράτος-Προσκήνιο, Αθήνα 1997
6. Λογοθέτης Γιώργος, Μίκης Θεοδωράκης- Θρησκεία μου είναι η Ελλάδα, σελ. 84 Άγκυρα, Αθήνα 2004
7. Θεοδωράκης Μίκης Ο Δρόμοι του Αρχάγγελου (Αυτοβιογραφία), Τόμος Ισ. σ. 142,143, Κέδρος, Αθήνα 1986.
8. Στο ίδιο
9. Κούτουλας Δημήτρης Ο Μίκης Θεοδωράκης ως δημιουργός κοινωνικού πλούτου στην Κρήτη και στην Ελλάδα, στο Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου με τίτλο Μίκης Θεοδωράκης Ο άνθρωπος, ο δημιουργός, ο μουσικός, ο πολιτικός και ο οικουμενικός σ.σ. 96,97,Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Χανίων, Χανιά Δεκέμβριος 2006.
10. Θεοδωράκης Μίκης Πού να βρω τη ψυχή μου, Τόμος Ιδέες, σ. 351, Εκδ. Οργανισμός Λιβάνη, Αθήνα 2002
11. Θεοδωράκης Μίκης Αντιμανιφέστο σ.σ. 11-54, Γνώση, Αθήνα 1998
12. Πετρίδης Παύλος Ο Πολιτικός Θεοδωράκης , σελ. 85, Εκδ. Άγγελος Σιδεράτος-Προσκήνιο, Αθήνα 1997
13. Στο ίδιο σελ. 78
Σημειώσεις
* Από το Άξιον Εστί σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη και μουσική Μίκη Θεοδωράκη
i. Ο Θεοδωράκης διατέλεσε συνολικά 4 φορές βουλευτής ( 1964, 1981,1985, 1989)
ii. Ο Θεοδωράκης φυλακίστηκε στην Γενική Ασφάλεια Αθηνών, στις φυλακές Αβέρωφ, και στο στρατόπεδο του Ωρωπού. Εκτοπίστηκε μαζί με την οικογένεια του στη Ζάτουνα, ένα ορεινό χωριό της Αρκαδίας επί ένα χρόνο. Εκείνη την περίοδο δημιουργήθηκε μία Παγκόσμια Επιτροπή από διανοούμενους, καλλιτέχνες και απλούς πολίτες, με αίτημα την απελευθέρωση του Θεοδωράκη. Στην Επιτροπή συμμετείχαν μεταξύ άλλων οι: Άρθουρ Μίλερ, Ντμίτρι Σοστακόβιτς, Ιγκόρ Στραβίνσκυ, Λουί Αραγκόν, Σερ Λόρεν Ολίβιε, Λέοναρντ Μπερνστάιν, Χάρολντ Πίντερ, Πιέρ Μπουλέζ κ.ά.
iii. Μάϊος 2006. Διεπιστημονικό συνέδριο στην Κρήτη με τίτλο Συμπαντική Αρμονία, μουσική και επιστήμη Βλπ. Πρακτικά συνεδρίου,Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2007
iv. Ο συνθέτης χάρισε το αρχείο του στη «Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας Λίλιαν Βουδούρη» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Βλπ σχετικά www.mmb.org.gr
v. Την εποχή που γράφτηκε το κείμενο (10ετία 1960) στην Ελλάδα υπήρχαν περίπου 6.000 πολιτικοί κρατούμενοι. Πολλοί από αυτούς ήταν καταδικασμένοι σε θάνατο αλλά οι ποινές αυτές δεν εκτελέστηκαν.
vi. Όλες οι υπογραμμίσεις του κειμένου είναι δικές μου.
vii. Ο τίτλος τού άρθρου είναι από το κείμενο του Ρωζέ Γκαρωντύ (βλπ. Πηγές Νο 2)
viii. Επίσημη ιστοσελίδα: www.mikis-theodorakis.net

-Εσείς τώρα, πολιτικά, πού στέκεστε; Βλέπω εκεί δίπλα σας μια προτομή του Στάλιν - σημαίνει κάτι;
«Ο Στάλιν και δίπλα ο Μάο! Εγώ παραμένω ένας κομμουνιστής ουτοπικός. Ψάχνω να βρω την κοινωνία της αλληλεγγύης - εκεί βλέπω τη λύση του προβλήματος».
- Ο Στάλιν και ο Μάο πού κολλάνε;
«Αντιπροσωπεύουν μια ηρωική εποχή, η οποία, για μένα που μεγάλωσα πια και δεν βλέπω κάτι αντίστοιχο, παραμένει ένα ιδανικό, ανεξάρτητα από τις διαφορές που μπορεί να έχω. Εξιδανικεύω αυτές τις συνθήκες»