Παρασκευή, 27 Μαρτίου 2009

Πράμαντα - Συρράκο - Καλαρρύτες. Τζουμέρκα

«Μου έχουν πει ότι ο Θεός έχει επιλέξει τα πιο όμορφα μέρη του κόσμου για να κατοικεί. Ευτυχώς που με αξίωσε να το διαπιστώσω», γράφει ένας επισκέπτης στο βιβλίο της Μονής Κηπίνας. Και πράγματι, ανηφορίζοντας στον δρόμο που βγάζει προς τους Καλαρρύτες και κοιτάζοντας προσεκτικά στους απότομους βράχους που υψώνονται αριστερά, εύκολα θα καταλάβετε πως εδώ η δύναμη της ανθρώπινης θέλησης υπερίσχυσε των φυσικών νόμων και «σφήνωσε» τη Μονή Κηπίνας πάνω στον βράχο. Για να φθάσετε στο μοναστήρι, ακολουθείστε το καλντερίμι που αντικατέστησε το μικρό μονοπάτι που ήταν λαξευμένο στον βράχο. Όσο πιο ψηλά τόσο καλύτερη είναι η θέα προς το φαράγγι του Καλαρρύτικου και προς την οροσειρά των Τζουμέρκων. Το καθολικό της μονής, μια μονόκλιτη βασιλική πιθανόν του 17ου αιώνα, είναι λαξευμένο και αυτό στον βράχο, ενώ η οροφή του έχει σμιλευτεί για να μετατραπεί σε θόλο. Κοσμείται με αγιογραφίες που σώζονται σε κακή κατάσταση και με ξυλόγλυπτο τέμπλο, το οποίο όμως το 1997 έπεσε «θύμα» αρχαιοκάπηλων.
Άλλη μία από τις ιδιαιτερότητες της Μονής Κηπίνας είναι η ύπαρξη ενός σπηλαίου με είσοδο αριστερά από τον πρόναο. Το σπήλαιο εξερευνήθηκε το 1956 από την Άννα Πετροχείλου και το 1993 από τον Σπηλαιολογικό Ελληνικό Εξερευνητικό Όμιλο. Οι έρευνες έδειξαν ότι πρόκειται για κοίτη υπόγειου ποταμού, με μήκος 240 μ.
Η Μονή Κηπίνας είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου, αλλά γιορτάζει της Ζωοδόχου Πηγής. Για να την επισκεφθείτε, δεν έχετε παρά να ζητήσετε το κλειδί της από το καφενείο του οικισμού Κηπίνας, που βρίσκεται επάνω στον δρόμο, πριν από το μοναστήρι, καθώς ανεβαίνετε στα δεξιά. Τηλέφωνα επικοινωνίας: 26590 61186, 26510 43960.
Ο Άγιος Νικόλαος στο Συρράκο
Στον Άγιο Νικόλαο είναι αφιερωμένη η μεγάλη εκκλησία στο Συρράκο, για την οποία η παράδοση λέει πως οι κάτοικοι του χωριού την έφτιαξαν κοντά στο σημείο όπου βρέθηκε η εικόνα του αγίου, δηλαδή στην πηγή Γκούρα. Κατασκευάστηκε τον 17ο αιώνα, κάηκε το 1821 μαζί με όλο το χωριό, σε αντίποινα για τη συμμετοχή στην Επανάσταση, και ξαναχτίστηκε το 1834. Οι περιπέτειες του ναού όμως δεν σταματούν εδώ, καθώς θα καεί και πάλι από απροσεξία. Η ανακαίνισή του θα γίνει το 1900, οπότε και θα πάρει τη σημερινή μορφή του με τους θόλους και τον ωραίο τρούλο. Το 1900 επίσης θα αποκτήσει και το αριστουργηματικό ξυλόγλυπτο τέμπλο του. Ανάμεσα στα κειμήλια που φυλάσσονται εδώ είναι ένας χρυσοκέντητος επιτάφιος ρωσικής τεχνοτροπίας με πολύτιμους λίθους, δωρεά του Συρρακιώτη ευεργέτη Σπυρίδωνα Μπαλτατζή.
Πατρίδα του ποιητή της στάνης και του βουνού Κώστα Κρυστάλλη είναι το Συρράκο και σήμερα το πατρικό του σπίτι, αναπαλαιωμένο και διατηρημένο, φιλοξενεί τη λαογραφική παράδοση του τόπου του. Χαρακτηριστικό δείγμα των συρρακιώτικων σπιτιών είναι και το παραδοσιακό σπίτι της Ερμηνείας Φωτειάδου, το οποίο λειτουργεί επίσης ως μουσείο. Και τα δύο μουσεία θα τα βρείτε ανοιχτά τα Σαββατοκύριακα, τις αργίες και το καλοκαίρι.
Διαμονή
Στο Συρράκο
● «Κάσα Κάλντα» (τηλ. 26510 53540, 66210,
6977 034517, www. casacalda.gr). Στα βλάχικα «κάσα κάλντα» σημαίνει ζεστό σπίτι. Και πράγματι, η κ. Πόπη και ο κ. Παναγιώτης έχουν μετατρέψει το σπίτι του 1864 σε έναν φιλόξενο και ζεστό ξενώνα 5 δωματίων.
● «Το Συρράκο» (τηλ. 26510 53410, 66812,
6973 215156, www. epirus. biz/syrrako.gr). Το κτίριο των 100 ετών, που κάποτε φιλοξενούσε το δημοτικό σχολείο του χωριού, μεταμορφώθηκε σε έναν παραδοσιακό ξενώνα 9 δωματίων. Το βράδυ σερβίρει και φαγητό.
● «Η Γκούρα» (τηλ. 26510 53622, 26820
23126, 6978 888234). Αναπαλαιωμένο σπίτι με 4 δίκλινα δωμάτια. Ανοιχτό Σαββατοκύριακα και τις αργίες.
● «Οικοτροφείο» (τηλ. 26510 53444, 53569). Εδώ, στην εποχή των κοπαδιών, στεγαζόταν το οικοτροφείο του χωριού που φιλοξενούσε τα παιδιά των νομάδων κτηνοτρόφων. Σήμερα έχει 5 δωμάτια.
Στους Καλαρρύτες
● «Πετράδι 1873» (τηλ. 26590 61561, 6973
024516-7, www. petradi1873.gr). Σε αναπαλαιωμένο κτίριο του 1873, κερδίζει τον επισκέπτη του με το μπαλκόνι του και την άπλετη θέα που προσφέρει στα γύρω βουνά. Μια στάση στο καφέ του ισογείου αξίζει σίγουρα τον κόπο.
● «Ξενώνας Ναπολέων Ζάγκλης» (τηλ. 26590
61518, 62214, 26510 48843, 6972 265961, www. zaglisnapoleon.gr). Ο ονομαστός για τη φιλοξενία του Ναπολέοντας δημιούργησε τον ξενώνα με τα ευρύχωρα δωμάτια και την άπλετη θέα στο τζουμερκιώτικο τοπίο. Απολαύστε στιγμές ηρεμίας στο σαλόνι τού ξενώνα, όπου τα παραδοσιακά ξύλινα έπιπλα, τα στρωσίδια και το τζάκι δημιουργούν ιδιαίτερη ατμόσφαιρα.
● «Αρχοντικό Βογιάρου» (τηλ. 26590 62361,
6972 789348, 210 9623388). Το παλιό σπίτι αναπαλαιώθηκε και πλέον έχει 10 σύγχρονα δωμάτια με πολλά παραδοσιακά στοιχεία. Ανοιχτό όλο τον χρόνο.
Φαγητό
Στα χωριά του Ερυμάνθου θα βρείτε αγνά προϊόντα από τους γεωργούς και κτηνοτρόφους της περιοχής. Απολαύστε τα ντόπια κρέατα στα κάρβουνα, γίδα βραστή, αρνί και κατσικάκι στον ξυλόφουρνο, χοιρινό με πατάτες, κόκορα με χυλοπίτες, κοκκινιστό μοσχαράκι, φασολάδα, βαρελίσια φέτα, χόρτα του βουνού και σπιτικό μπακλαβά φτιαγμένο με εξαιρετικό ανόθευτο μέλι. Πρώτη στάση μπορεί να γίνει στο καφέ- εστιατόριο της κυρίας Γεωργίας Γεωργουλόπουλου στα Τριπόταμα . Η « Γεωργία » (τηλ. 26920-51222) θα σας σερβίρει γίδα βραστή, κόκορα κοκκινιστό, αρνί και πολλά σπιτικά μαγειρευτά. Στο Λεχούρι , ο ιδιοκτήτης του καλού ξενώνα έχει σπεσιαλιτέ τα κρεατικά. Δοκιμάστε κοντοσούβλι και παϊδάκια. Τα γνωστά πιάτα της περιοχής σερβίρει και το πρώην καφενείο του μοναχικού χωριού Αροανία που τώρα ονομάζεται «Τα δυο Πλατάνια» (τηλ. 26920 61121). Στη Δίβρη μπορείτε να φάτε στον « Μωριά » (τηλ. 26240 81333) και στην « Αngela » (τηλ. 26240 81331).
Μην ξεχάσετε να αγοράσετε τσάι Ερυμάνθου, ρίγανη, βότανα, τυριά όπως φορμαέλα και ντόπια καρύδια.

Οι Καλαρρύτες των 30 μόνιμων κατοίκων. Τζουμέρκα.

«Oι Καλαρρύτες το 1815 αριθμούσαν 580 βλάχικες οικογένειες εγκατεστημένες σε έναν τόπο που θα ταίριαζε περισσότερο να φωλιάζουν αετοί παρά άνθρωποι. Χτισμένo σε επάλληλα επίπεδα, άρχιζε από τα χείλη της αβύσσου και υψωνόταν προς τα πάνω...». Με αυτά τα λόγια ο Γάλλος περιηγητής Φραγκίσκος Πουκεβίλ περιγράφει τους Καλαρρύτες, έναν τόπο περιστοιχισμένο από τον ορεινούς όγκους του Λάκμου και των Τζουμέρκων.
Σήμερα, φθάνοντας στο χωριό των 30 μόνιμων κατοίκων, η πρώτη στάση γίνεται στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου με το πέτρινο καμπαναριό της. Είναι βασιλική του 15ου αιώνα, στην οποία φυλάσσονται χαρακτηριστικά δείγματα αργυροχοΐας των Καλαρρυτινών μαστόρων. Συνεχίζοντας το πέτρινο καλντερίμι για την πλατεία του χωριού, θα περάσετε από βρύσες, όπως είναι η στεγασμένη Γκούρα, αλλάκαι νερόμυλους ακόμα σε λειτουργία. Ζητήστε από τους ντόπιους να σας δείξουν και τα αρχοντόσπιτα που στέκουν ακόμα στο χωριό, όπως είναι αυτό της γνωστής οικογένειας Νέσση ή του έμπορου Παράσχη, σήμερα γνωστό ως διατηρητέο οίκημα Κασαρία Φασούλα. Φθάνοντας στη πλατεία, η οποία με τα αμφιθεατρικά της σκαλοπάτια θυμίζει μικρό θέατρο, θα ξεχωρίσετε τη μαρμάρινη στήλη με τους Καλαρρυτινούς που ήταν μέλη της Φιλικής Εταιρείας. Η επόμενη στάση είναι σχεδόν επιβεβλημένη: στο καφενείο- παντοπωλείο του Ναπολέοντα όπου σερβίρεται καφές, τσίπουρο, μαγειρευτό φαγητό και... μπόλικες ιστορίες από την περιοχή.

Συρράκο. Τζουμέρκα

Γαντζωμένο σφιχτά στις απόκρημνες πλαγιές του όρους Λάκμου, στα όρια με τα Δυτικά Τζουμέρκα και με μια δική του απόκοσμη ομορφιά, το Συρράκο- παλιό αρχοντοχώρι- είναι μία από τις καλύτερες αποδείξεις για το πώς οι σκληροτράχηλοι Ηπειρώτες έμαθαν να επιβιώνουν στην πέτρα.
Σε υψόμετρο 1.200, η πατρίδα του ποιητή της στάνης και του βουνού, Κρυστάλλη, είναι ένας τόπος που «ζυμώθηκε» μαζί με την πέτρα, έγινε έναν με αυτή, κατόρθωσε να την υποτάξει και να τη βάλει σε καλντερίμια, σε τοίχους, σε σκεπές, σε βρύσες, σε εκκλησιές, παντού. Στο ανακαινισμένο πλέον Συρράκο, μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμενε μόνο ένας φύλακας! Σήμερα ξεχειμωνιάζουν εδώ ελάχιστοι κάτοικοι, αλλά η ομορφιά αυτού του τόπου έλκει πολλούς επισκέπτες ιδίως τα Σαββατοκύριακα του χειμώνα, την άνοιξη και το καλοκαίρι. Γι΄ αυτό άλλωστε χαρακτηρίστηκε ως οικισμός ιδιαίτερου φυσικού κάλλους και ειδικής προστασίας από το υπουργείο Πολιτισμού το 1975 και ως παραδοσιακός οικισμός από το υπουργείο Χωροταξίας και Περιβάλλοντος το 1978.
Η θέση του Συρράκου πάνω στην απότομη πλαγιά τού προσφέρει φυσική οχύρωση και ασφάλεια. Μπαίνοντας στο χωριό από τα δύο λιθόστρωτα γεφύρια, θα ανηφορίσετε για την πλατεία με τους δύο πλάτανους, που οι ντόπιοι αφηγούνται ότι είναι τόσο παλιοί όσο το χωριό τους.
Προστάτης και πολιούχος του Συρράκου είναι ο Άγιος Νικόλαος. Η παράδοση λέει ότι η εικόνα του βρέθηκε στην πηγή Γκούρα, εκεί όπου σήμερα είναι η κεντρική βρύση του χωριού και ίσως ο πρώτος πυρήνας του οικισμού. Η βρύση της Γκούρας έχει στέγη θολωτή, φτιαγμένη με ειδική ελαφρόπετρα, και βρίσκεται πάνω από την πλατεία, λίγα μέτρα μακρύτερα από την εκκλησία του Αγίου Νικολάου.
Μια εικόνα από το παρελθόν και τη ζωή των νομάδων κτηνοτρόφων, δίνει το οικοτροφείο που βρίσκεται δίπλα στην εκκλησία και σήμερα λειτουργεί ως ξενώνας.
Δείγμα αυτής της ζωής και το παλιό σχολείο κοντά, που επίσης λειτουργεί ως ξενώνας. Στο ισόγειό του φιλοξενούνται παλαιές φωτογραφίες και η ιστορία του είναι συνδεδεμένη επίσης με την κτηνοτροφία, καθώς τα μαθήματα διαρκούσαν από τον Σεπτέμβριο μέχρι τις 6 Δεκεμβρίου και μετά το Πάσχα μέχρι το καλοκαίρι.

Πράμαντα. Τζουμέρκα.

Ο πλέον συνηθισμένος τρόπος για να φθάσει κανείς στην «αετοφωλιά» όπου κουρνιάζει το Συρράκο είναι να περάσει από τα Πράμαντα, ένα από τα μεγαλύτερα χωριά των Τζουμέρκων.
Το Συρράκο απέχει από τα Πράμαντα 21 χλμ., ενώ για να φθάσετε από το Συρράκο στους Καλαρρύτες θα χρειαστούν 20 χλμ., τα οποία θα διανύσετε σε περίπου 45 λεπτά ξεχνώντας την ευθεία! Ξεκινήστε νωρίς λοιπόν για να έχετε χρόνο να απολαύσετε την υπέροχη αυτή περιοχή. Μετά τα πρώτα σπίτια στα Πράμαντα αρχίζει αριστερά σας στενό δρομάκι προς τα χωριά Χριστοί, Ματσούκι, Συρράκο, Καλαρρύτες . Αφού περάσετε από το πέτρινο γεφυράκι Ραφτάνι και τη «σύγχρονη» σιδερένια γέφυρα που δρασκελίζει το Ματσουκιώτικο ρέμα, παραπόταμο του Καλαρρύτικου, θα συναντήσετε νέα διακλάδωση η οποία αριστερά οδηγεί προς το Συρράκο. Ακολουθώντας τις πινακίδες, θα ανηφορίσετε στις πλαγιές του Λάκμου έχοντας υπέροχη θέα νότια και αριστερά σας προς τον Καλαρρύτικο ποταμό, τα Τζουμέρκα και την κορυφή τους Στρουγκούλα, αλλά και νοτιοανατολικά στο βάθος προς την οροσειρά της Κακαρδίτσας.
Έπειτα από ένα διάσελο και μια απότομη στροφή εμφανίζεται το εντυπωσιακό, λόγω της θέσης αλλά και της αρχιτεκτονικής του Συρράκο, αλλά και οι Καλαρρύτες στα δεξιά σας, οι οποίοι από εδώ μοιάζουν πολύ, μα πολύ κοντά.
Για να φθάσετε από το Συρράκο στους Καλαρρύτες θα πρέπει να επιστρέψετε στην προηγούμενη διακλάδωση και να ανηφορίσετε, αφού πρώτα κάνετε μια στάση στη ΜονήΚηπίνας. Από εδώ ο δρόμος συνεχίζει να ελίσσεται μέσα στο φαράγγι που έχουν δημιουργήσει τα ρέματα που πηγάζουν από την Κακαρδίτσα και τον Λάκμο.
Εναλλακτικά, εάν ο καιρός και η διάθεσή σας το επιτρέπουν, μπορείτε να πάτε από το Συρράκο στους Καλαρρύτες με τα πόδια. Το παλιό μονοπάτι μεταξύ των δύο χωριών διατηρείται μέχρι σήμερα, προσφέροντας μια πεζοπορική διαδρομή διάρκειας μιάμισης ώρας την οποία οι ντόπιοι ονομάζουν «σκάλα», μια ηπειρώτικη ονομασία για τα ανηφορικά μονοπάτια που ενώνουν δύσκολες και απότομες πλαγιές βουνών.

Πέμπτη, 26 Μαρτίου 2009

Κέντρα Αποτέφρωσης Νεκρών

ΦΕΚ τ. Α 49/23-3-2009
ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ ΥΠ’ ΑΡΙΘΜ. 31
Προϋποθέσεις καθορισμού των χώρων δημιουργίας Κέντρων Αποτέφρωσης Νεκρών, όροι και έλεγχος της λειτουργίας τους και ειδικότερες προϋποθέσεις για την αποτέφρωση νεκρών.
Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ
ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
Έχοντας υπόψη:
α) Τις διατάξεις του άρθρου 35 του ν. 3448/2006 (Α΄ 57) και, ιδίως, την παρ. 4 του άρθρου αυτού.
β) Τις διατάξεις του άρθρου 75 παρ. Ι περίπτ. β υποπερίπτ. 10 και παρ. II περίπτ. 8 του Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων, που κυρώθηκε με το άρθρο πρώτο του ν.3463/2006 (Α΄ 114).
γ) Τις διατάξεις του άρθρου 90 του Κώδικα Νομοθεσίας για την Κυβέρνηση και τα Κυβερνητικά Όργανα, που κυρώθηκε με το άρθρο πρώτο του π.δ. 63/2005 (Α΄ 98).
δ) Τις διατάξεις του άρθρου 1 του π.δ. 205/2007 (Α΄ 231), με τις οποίες το Υπουργείο Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης και το Υπουργείο Δημόσιας Τάξης συγχωνεύθηκαν στο Υπουργείο Εσωτερικών.
ε) Το γεγονός ότι από τις διατάξεις του παρόντος διατάγματος δεν προκαλείται δαπάνη σε βάρος του κρατικού προϋπολογισμού.
στ) Την υπ’ αριθμ. 241/2008 Γνωμοδότηση του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Με πρόταση των Υπουργών Εσωτερικών, Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων και Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης,
αποφασίζουμε:
Άρθρο 1
Δημιουργία, συντήρηση και λειτουργία των Κέντρων Αποτέφρωσης Νεκρών
1. Η δημιουργία, συντήρηση και λειτουργία των Κέντρων Αποτέφρωσης Νεκρών ανήκει στην αποκλειστική αρμοδιότητα των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης πρώτου βαθμού, στη διοικητική περιφέρεια των οποίων χωροθετούνται τα Κέντρα αυτά σύμφωνα με τα οριζόμενα στο επόμενο άρθρο.
2. Η διοίκηση και διαχείριση των Κέντρων μπορεί να ασκείται και από δημοτικά και κοινοτικά νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου, σύμφωνα με τα οριζόμενα στον Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων.
Άρθρο 2
Χωροθέτηση των Κέντρων Αποτέφρωσης Νεκρών
1. Τα Κέντρα Αποτέφρωσης χωροθετούνται, κατά σειρά προτίμησης, ως εξής:
α) Εντός υφιστάμενων ή ιδρυόμενων κοιμητηρίων ή σε επαφή με αυτά, υπό την προϋπόθεση ότι η χρήση αυτή δεν έρχεται σε αντίθεση με τις ισχύουσες στην περιοχή πολεοδομικές ρυθμίσεις. Στην περίπτωση που δεν έχουν καθορισθεί χρήσεις γης, αυτές καθορίζονται με το προεδρικό διάταγμα καθορισμού του χώρου ως χώρου Κέντρου Αποτέφρωσης Νεκρών.
β) Σε εκτός σχεδίου και εκτός ορίων οικισμών περιοχές, εφ’ όσον αυτές δεν αποτελούν περιβαλλοντικά προστατευόμενες περιοχές, με την έγκριση τοπικού ρυμοτομικού σχεδίου.
2. Σε όλες τις περιπτώσεις πρέπει να τηρούνται οι εξής περιορισμοί:
α) Ότι θα απέχουν τουλάχιστον 500 μέτρα από εγκαταστάσεις πρόνοιας και περίθαλψης ή 100 τουλάχιστον μέτρα, εφ’ όσον δεν είναι ορατά από αυτές. Όταν τα Κέντρα χωροθετούνται εντός κοιμητηρίων, ισχύουν, ως προς τις ανωτέρω αποστάσεις, οι προβλεπόμενοι στη νομοθεσία περί κοιμητηρίων σχετικοί περιορισμοί και απαγορεύσεις.
β) Ότι θα διασφαλίζεται περιμετρικά εντός του χώρου του Κέντρου Αποτέφρωσης, ζώνη υψηλής φύτευσης πλάτους τουλάχιστον 5 μέτρων.
γ) Ότι θα υποβάλλεται, κατά περίπτωση, μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων, περιβαλλοντική έκθεση ή προκαταρκτική περιβαλλοντική εκτίμηση και αξιολόγηση και θα εγκρίνονται περιβαλλοντικοί όροι κατά τις διατάξεις του ν. 1650/1986 (Α΄ 160), όπως ισχύει και τις κατ’ εξουσιοδότηση του νόμου αυτού εκδιδόμενες σχετικές κανονιστικές αποφάσεις των αρμόδιων Υπουργών, κατ’ αντιστοιχία προς την οικεία κατηγορία κατάταξης τούτων.
3. Ο καθορισμός των χώρων δημιουργίας των Κέντρων Αποτέφρωσης Νεκρών γίνεται με διάταγμα, ύστερα από πρόταση των Υπουργών Εσωτερικών, Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων και Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης και γνώμη του οικείου Δήμου ή Κοινότητας, η οποία χορηγείται εντός αποκλειστικής προθεσμίας δύο μηνών από την περιέλευση στον Ο.Τ.Α. του σχετικού ερωτήματος.
Άρθρο 3
Προϋποθέσεις αποτέφρωσης
1. Επιτρέπεται η αποτέφρωση νεκρού μετά την πάροδο εξήντα (60) ωρών από τον θάνατο.
2. Η άδεια αποτέφρωσης εκδίδεται από τον Δήμαρχο ή τον Πρόεδρο της Κοινότητας του Ο.Τ.Α., στη διοικητική περιφέρεια του οποίου λειτουργεί το Κέντρο Αποτέφρωσης Νεκρών.
3. Για την έκδοση της άδειας αποτέφρωσης απαιτούνται τα ακόλουθα:
α) Ληξιαρχική πράξη θανάτου.
β) Έγγραφη βεβαίωση ιατροδικαστή, υπηρετούντος στις Ιατροδικαστικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Δικαιοσύνης ή στα Εργαστήρια Ιατροδικαστικής των Α.Ε.Ι. και των Νοσηλευτικών Ιδρυμάτων Πανεπιστημιακών ή του Ε.Σ.Υ., ότι η αιτία θανάτου δεν χρήζει περαιτέρω ιατροδικαστικής διερεύνησης και ότι αφαιρέθηκαν από το σώμα του νεκρού τα ακατάλληλα για αποτέφρωση ιατροτεχνικά μέρη, όπως καθορίζονται στην εκδιδόμενη σύμφωνα με την παρ. 4 του άρθρου 35 του ν. 3448/2006 κοινή υπουργική απόφαση.
γ) Ρητή, χωρίς όρο ή αίρεση, δήλωση του θανόντος ότι επιθυμούσε την αποτέφρωση της σορού του και υπό την προϋπόθεση ότι είχε συμπληρώσει το δέκατο όγδοο έτος της ηλικίας του. Αν τέτοια δήλωση δεν υπάρχει, αρκεί δήλωση, σύμφωνα με τον τύπο που ορίζει το άρθρο 8 του ν. 1599/1986, του/της συζύγου ή των συγγενών του, εξ αίματος ή εξ αγχιστείας, έως και τον τέταρτο βαθμό, κατά σειρά τάξεως, ότι ο νεκρός επιθυμούσε να αποτεφρωθεί. Οι σύζυγοι προηγούνται των ανωτέρω συγγενών. Σε κάθε περίπτωση, τα προαναφερθέντα πρόσωπα, συμπεριλαμβανομένων των συζύγων, πρέπει να έχουν συμπληρώσει το δέκατο όγδοο έτος της ηλικίας τους. Εάν υπάρξει διαφωνία μεταξύ συγγενών που βρίσκονται στην ίδια τάξη, η σχετική απόφαση λαμβάνεται από τον Εισαγγελέα στην περιφέρεια του οποίου φυλάσσεται ο νεκρός. Ο Εισαγγελέας αποφαίνεται με βάση την εικαζόμενη βούληση του θανόντος. Επίσης, ο Εισαγγελέας μπορεί να επιληφθεί στην περίπτωση κατά την οποία τρίτα πρόσωπα προσκομίσουν αποδείξεις ικανές να ανατρέψουν τις δηλώσεις των συγγενών του θανόντος για την εικαζόμενη βούλησή του. Αν ο νεκρός είναι ανήλικος, τότε απαιτείται δήλωση, σύμφωνα με τον τύπο που ορίζει το άρθρο 8 του ν. 1599/1986, και των δύο γονέων του ή αντίστοιχη δήλωση από εκείνον που ασκούσε τη γονική μέριμνα του ανήλικου τέκνου. Σε περίπτωση διαφωνίας των γονέων αποφαίνεται ο οικείος Εισαγγελέας.
4. Με εντολή Εισα γγελέα η αποτέφρωση αναστέλλεται, οποτεδήποτε, για λόγους δημόσιας τάξης ή δημόσιας υγείας. Η αναστολή μπορεί να αφορά τόσο τη λειτουργία Κέντρων όσο και την αποτέφρωση συγκεκριμένου νεκρού, ιδίως σε περιπτώσεις κινδύνων από επιδημίες ή υπόνοιας εγκληματικής ενέργειας, αντιστοίχως.
Άρθρο 4
Διαχείριση της τέφρας
1. Η τέφρα τοποθετείται υποχρεωτικά από τα Κέντρα Αποτέφρωσης Νεκρών εντός ειδικού σκεύους (τεφροδόχος).
2. Η τεφροδόχος υποχρεωτικά:
α) Τοποθετείται σε ειδικό χώρο φύλαξης των τεφροδόχων (τεφροφυλάκιο) εντός του Κέντρου Αποτέφρωσης ή εντός του Κοιμητηρίου ή
β) Ενταφιάζεται σε υφιστάμενο Κοιμητήριο, σύμφωνα με τα οριζόμενα στον α.ν. 582/1968 (Α΄ 225) «Περί Δημοτικών και Κοινοτικών Κοιμητηρίων», όπως ισχύει, ή
γ) Εγκαταλείπεται ελευθέρως στη θάλασσα και σε απόσταση τουλάχιστον 1,5 ναυτικού μιλίου από την ακτή, υπό την προϋπόθεση ότι το σκεύος είναι διαλυτό στο νερό και δεν περιέχει ρυπογόνα στοιχεία.
3. Είναι δυνατή η διασπορά της τέφρας σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο ενθύμησης (σιντριβάνι ή ανθόκηπο) εντός του Κέντρου ή σε υπαίθριο χώρο εκτός κατοικημένης περιοχής ή στη θάλασσα.
4. Εφόσον δεν υφίσταται ρητή δήλωση του αποθανόντος για τη διαχείριση της τέφρας, σύμφωνα με τα οριζόμενα στις προηγούμενες παραγράφους, για το ζήτημα αυτό αποφασίζουν ο/η σύζυγος και οι συγγενείς του, εξ αίματος ή εξ αγχιστείας, έως και τον τέταρτο βαθμό, κατά σειρά τάξεως.
5. Για κάθε μεταβολή στη διαχείριση της τέφρας αποφασίζουν ο/η σύζυγος και οι ανωτέρω συγγενείς του νεκρού, κατά σειρά τάξεως.
6. Σε κάθε περίπτωση αδυναμίας πραγματοποίησης της βούλησης του θανόντος, καθώς και σε περίπτωση διαφωνίας μεταξύ συγγενών της ίδιας τάξης, αποφαίνεται ο Εισαγγελέας στην περιφέρεια του οποίου φυλάσσεται η τεφροδόχος.
7. Η τεφροδόχος θεωρείται πράγμα εκτός συναλλαγής με όλες τις εντεύθεν συνέπειες.
8. Με την κοινή υπουργική απόφαση της παραγράφου 4 του άρθρου 35 του ν. 3448/2006 (Α΄ 57) καθορίζονται οι τεχνικές προδιαγραφές κατασκευής της τεφροδόχου.
Άρθρο 5
Έλεγχος λειτουργίας των Κέντρων Αποτέφρωσης Νεκρών
1. Ο έλεγχος λειτουργίας των Κέντρων Αποτέφρωσης Νεκρών, για τη διαπίστωση της εφαρμογής και τήρησης των όρων του παρόντος διατάγματος, της κοινής υπουργικής απόφασης της παραγράφου 4 του άρθρου 35 του ν. 3448/2006 και των άλλων υγειονομικών, πολεοδομικών και περιβαλλοντικών διατάξεων, ασκείται ως ακολούθως:
α) Για θέματα πολεοδομίας, πολεοδομικών εφαρμογών, Γ.Ο.Κ. και κτηριοδομικού κανονισμού, αρμόδιο είναι το πολεοδομικό γραφείο του οικείου Δήμου ή Κοινότητας και, εφόσον δεν υφίσταται, η πολεοδομική υπηρεσία της οικείας Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης.
β) Για θέματα υγειονομικών κανονισμών και γενικά τήρησης της υγειονομικής νομοθεσίας, αρμόδια είναι η Διεύθυνση Υγείας της οικείας Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης.
γ) Για θέματα εκπεμπόμενων ρύπων και γενικά προστασίας του περιβάλλοντος, αρμόδια είναι η Διεύθυνση ή αντίστοιχη υπηρεσία Περιβάλλοντος της οικείας Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης.
2. Η Διεύθυνση Ανάπτυξης της οικείας Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης είναι αρμόδια για τα θέματα που αφορούν στις μηχανολογικές εγκαταστάσεις των Κέντρων Αποτέφρωσης Νεκρών.
3. Οι υπηρεσίες των Υπουργείων Εσωτερικών, Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων και Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, δύνανται να διενεργούν εκτάκτους ελέγχους των Κέντρων, με τη σύμπραξη των εξειδικευμένων φορέων του δημοσίου τομέα, όταν τούτο κρίνεται αναγκαίο.
4. Οι διατάξεις που αφορούν στη λειτουργία και τον έλεγχο των εγκαταστάσεων και δραστηριοτήτων κάθε είδους από πλευράς θέσπισης και τήρησης περιβαλλοντικών όρων, εφαρμόζονται αναλόγως και για τα Κέντρα Αποτέφρωσης Νεκρών.
Άρθρο 6
Έναρξη ισχύος
Η ισχύς του παρόντος διατάγματος αρχίζει από τη δημοσίευσή του στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.
Στον Υπουργό Εσωτερικών αναθέτουμε τη δημοσίευση και εκτέλεση του παρόντος διατάγματος.
Αθήνα, 12 Μαρτίου 2009
O ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
ΚΑΡΟΛΟΣ ΓΡ. ΠΑΠΟΥΛΙΑΣ
ΟΙ ΥΠΟΥΡΓΟΙ
ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ, ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ
ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΔΗΜ ΟΣΙΩΝ ΕΡΓΩΝ
ΠΡΟΚΟΠΗΣ ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΟΥΦΛΙΑΣ
ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ
ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΑΒΡΑΜΟΠΟΥΛΟΣ

Κυριακή, 22 Μαρτίου 2009

Νίκος Καββαδίας. Φίλοι και συνταξιδιώτες του ξεδιπλώνουν τις αναμνήσεις τους

Οι συνάδελφοι ναυτικοί του Νίκου Καββαδία, στα μακρινά ταξίδια τους, ποτέ δεν τον αποκαλούσαν με το επίθετό του, ούτε του μιλούσαν στον πληθυντικό. Γι' αυτούς ήταν ο «Κόλιας», ο «κουρλός ασυρματιστής», που διάβαζε, έγραφε και σκιτσάριζε συνεχώς, με το τιτίβισμα του ασύρματου, ακόμα και πάνω σε χαρτοπετσέτες, ακόμα και στη βάρδια.

Απέφευγε να φοράει την επίσημη στολή του εμπορικού ναυτικού, προτιμώντας να τρώει και να αστειεύεται με το προσωπικό. Κι όταν έπιαναν λιμάνι επισκεπτόταν απαρέγκλιτα τα μουσεία και τα πορνεία...

Ο συγγραφέας Μήτσος Κασόλας επανέρχεται στον ποιητή του «Μαραμπού», καταγράφοντας τις αναμνήσεις πολλών, απόμαχων σήμερα ναυτικών, που ταξίδευαν μαζί του, στο βιβλίο «Νίκος Καββαδίας. Ο δαίμονας χόρευε μέσα του» (εκδόσεις Καστανιώτη), που από αύριο θα βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία. Μέσα από άγνωστα περιστατικά, που προδημοσιεύουμε σήμερα, και από τη συναναστροφή του με απλούς ταξιδιώτες αλλά και με προσωπικότητες όπως ο Γιώργος Σεφέρης, αναδεικνύεται η προσωπικότητα και το ήθος του ποιητή, που ζούσε απλά και γενναιόδωρα.

Οι δυο αγάπες

* Ο Λουκάς Νιφοράτος θυμάται πως όταν ήταν υποπλοίαρχος στο «Απολλωνία» και ταξίδευαν προς τη Χάιφα, το πλοίο γέμιζε από νεαρές Ισραηλινές, που πήγαιναν να δουλέψουν στα κιμπούτς: «Κάποιες από αυτές τις κοπέλες δεν είχαν να πληρώσουν τα τηλεγραφήματα που ήθελαν να στείλουν στους δικούς τους. «Πόσο κάνει το τηλεγράφημα;» ρωτούσαν τον Καββαδία. «Τόσο», ο Καββαδίας. «Αχ, δεν έχω», η κοπέλα. «Περίμενε», ο Καββαδίας. Κι έβγαζε το «τόσο» απ' την τσέπη του και το έδινε στην κοπέλα. «Τώρα έχεις να με πληρώσεις, πλήρωσέ με»».

* «Οταν είχε χρήματα (συνήθως τις πρώτες δεκαπέντε μέρες του μήνα), ήταν γι' αυτόν μεγάλη χαρά να μας καλεί σ' ένα καλό εστιατόριο για να φάμε κάτι εξαιρετικό και να πιούμε κάποιο εκλεκτό κρασί, γαλλικό ή ιταλικό, κυρίως Μποζολέ», επισημαίνει ο απόμαχος πλοίαρχος Γιώργος Γερίμογλου.

«Πολλές φορές εγώ και ο καπτάν Βανδώρος δεν βγαίναμε μαζί του, γιατί είχε το βίτσιο να πληρώνει αυτός: «ρε παιδιά, εγώ δεν ευχαριστιέμαι το φαΐ και τη γυναίκα όταν δεν τα πληρώνω, κάντε μου τη χάρη...»».

* Η γυναίκα και η θάλασσα ήταν οι δυο μεγάλες αγάπες του ποιητή και το αποδείκνυε έμπρακτα κάνοντας τατουάζ στο σώμα του με γοργόνες, δράκαινες, άγκυρες και μια καρδιά. Χαρακτηριστική είναι η επιστολή που έστειλε στον συντοπίτη του κεφαλλονίτη καπετάνιο Σπύρο Βανδώρο, στις 20 Δεκεμβρίου 1965:

«Εντύπωση σου 'κανε γιατί στην Κεφαλλονιά ούτε έτρωγα πολύ ούτε πιοτό. Απλώς τα κοινωνούσα. Μάλλον μύριζα τα πάντα. Καθώς συνηθίζω με τις γυναίκες, όχι όλες τις γυναίκες. Τη στιγμή που είναι πρόθυμες να βγάλουν το βρακί τους, έχω την επιθυμία να τις αφήσω και να πάω με κείνες που έχουνε πάντα το βρακί τους στην τσέπη τους ή κάπου ξεχάσει».

* Ο Γιώργος Πέτσας, που γνώριζε τον Καββαδία από το 1962, όταν ήταν ύπαρχος, υπογραμμίζει ότι ο ποιητής εκτιμούσε και σεβόταν τις πόρνες για την «ιερή προσφορά» τους. Μάλιστα, στη Μασσαλία συναντούσε ανελλιπώς τη Φιφή, μια ελληνίδα «μαντάμ» που διατηρούσε μπαρ. Η ίδια «ζητούσε απ' τον Καββαδία να πιέσει και να πείσει τον φίλο του το δήμαρχο της Μασσαλίας να της φτιάξει μια προτομή και να τη στήσει στην πλατεία της Μασσαλίας ως αναγνώριση της κοινωνικής της προσφοράς προς την πόλη του...».

* Με το λόγο του ο ποιητής γοήτευε πολλές γυναίκες που ταξίδευαν με το πλοίο του. Οπως τη νεαρή Γαλλίδα που ήθελε να συναντήσει τον «monsieur operative Nikola Kavvadia» για να του δώσει ένα μπουκάλι κονιάκ Ναπολεόν, δώρο από τον ελληνιστή καθηγητή της.

* Ο Γ. Γερίμογλου αφηγείται: «Ο Κόλιας ξενύχτησε με τη Γαλλίδα κι εγώ, περίεργος να μάθω, τον ρωτάω το πρωί: «Τι έγινε Κόλια; Την πήδηξες;». «Τι να σου πω, καπτάν Γιώργη, μιλήσαμε όλη τη νύχτα τόσο πολύ για ποίηση, για λογοτεχνία, για την τέχνη και για την ύπαρξή μας στον κόσμο, και για αστρονομία ακόμα, που στο τέλος δεν μου πήγαινε να τη γαμήσω. Ισως να τα χάλαγα όλα»».

* Συχνά στο «Απολλωνία» επιβιβαζόταν και ο Γιώργος Σεφέρης και κουβέντιαζε με τις ώρες με τον ομότεχνό του. Ο Γ. Πέτσας περιγράφει ένα περιστατικό όπου ο νομπελίστας ήθελε να φάει σκορδαλιά, όμως η γυναίκα του Μαρώ τού το απαγόρευε. «Πήγαινε στην καμπίνα σου, φόρα κι εσύ τις πιτζάμες, ξάπλωσε και κάνε πως κοιμάσαι. Κι όταν κοιμηθεί η Μαρώ, έλα ξανά στην τραπεζαρία», τον συμβούλεψε ο Καββαδίας. Ετσι κι έγινε και ο Σεφέρης γεύτηκε τόση σκορδαλιά που η γυναίκα του ξύπνησε από τη βαριά μυρωδιά. Πολύ συχνά όταν το πλοίο έπιανε Βηρυττό, ο Σεφέρης που ήταν πρεσβευτής εκεί, έστελνε στο λιμάνι το διπλωματικό του αυτοκίνητο για να παραλάβει τον φίλο του. Μέχρι τη μέρα που έμαθε πως ο Καββαδίας είπε στον οδηγό να κάνει στάση σε ένα πορνείο.

«Καλύτερα μαρκόνης»

* Φίλος του ήταν και ο ζωγράφος Θανάσης Τσίγκος. Κάποτε η σύζυγός του του χάρισε έναν πίνακά του και ο ποιητής προβληματιζόταν πώς θα τον περάσει από το τελωνείο. «Ο τελώνης ούτε σκάμπαζε από ζωγραφική ούτε ήξερε ποιος ήταν ο Τσίγκος», συνεχίζει ο Γ. Πέτσας. ««Παρ' τον από δω, δεν έχει καμιά αξία αυτή η σαχλαμάρα». Ο Κόλιας στενοχωρήθηκε. «Αυτός δεν έχει αξία; Ο Τσίγκος δεν έχει αξία;»»

* Με το ίδιο καράβι είχε ταξιδέψει και ο Παναγής Τσαλδάρης. Σύμφωνα με τον αρχιμηχανικό Νίκο Αποστολάτο, ο Τσαλδάρης απευθύνθηκε στον ποιητή λέγοντάς του: ««Ξέρεις, ρε γάιδαρε, πως εγώ έχω σώσει τρεις φορές την Ελλάδα;». Και ο Κόλιας: «Οσο εγώ είμαι γάιδαρος, άλλο τόσο έσωσες κι εσύ την Ελλάδα»».

* Η μαρτυρία του Χριστόφορου Παπανικολάτου, συνταξιούχου αρχιθαλαμηπόλου, ρίχνει φως στη στάση του Καββαδία στη δικτατορία, καθώς τονίζει ότι είχαν φυγαδεύσει πολλούς στο εξωτερικό, με το «Απολλωνία»: «Ερχονταν στο καράβι μεταμφιεσμένοι. Και μου 'λεγε ο Καββαδίας: Φαρσινέ, έχουμε να παραλάβουμε ένα «πρόσωπο», έναν «επισκέπτη» απόψε και κλείστον στα «κάτεργα» (στα αμπάρια). Και όταν το πλοίο αναχωρούσε και ερχόταν πάλι η νύχτα και οι μυστικοί ασφαλίτες του καραβιού πήγαιναν για ύπνο, τους ανέβαζα σε μια καμπίνα, σε σημείο απόμερο, κι έλεγα στο θαλαμηπόλο: «Είναι κάποιος άρρωστος μέσα σ' αυτή την καμπίνα, να μην μπαίνει κανείς», και μετά στη Γένοβα ή στη Μασσαλία κατέβαιναν κι έφευγαν...».

* «Καλύτερα που είμαι μαρκόνης παρά καπετάνιος», έλεγε συχνά ο ποιητής του «Πούσι». Κι όμως, αρχικά πήγαινε για καπετάνιος, δίνοντας εξετάσεις το 1937.

«Στην έδρα της σχολής οι εξεταστές φώναξαν και το δικό του όνομα. «Παρών», λέει ο Καββαδίας. Ενας από τους αξιωματούχους: «Το ναύαρχο Καββαδία του Βασιλικού Ναυτικού τι τον έχεις;». «Χεσμένο», του απαντάει ο Κόλιας και τον πέταξαν έξω...», αφηγείται ο απόμαχος καπετάνιος Δημήτρης Κρανιώτης.

* «Τα καράβια, όταν γεράσουν, τα σκοτώνουν. Τα κάνουν παλιοσίδερα. Μα το δικό του καράβι, της ποίησής του το καράβι, δεν μπορεί κανείς να το σκοτώσει. Πλέει μέσα στο χρόνο, διαπερνώντας τον, για την αγωγή του νου και την ψυχαγωγία μας», τονίζει ο Μήτσος Κασόλας. Στο παράθεμα της έκδοσης καταγράφει και τη δικαστική διαμάχη ανάμεσα στον ίδιο και στους Ελγκα Καββαδία και Σταύρο Πετσόπουλο, για το προηγούμενο βιβλίο του «Νίκος Καββαδίας. Γυναίκα-Θάλασσα-Ζωή, αφηγήσεις στο μαγνητόφωνο». *

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 1963. Οταν η Λευκωσία έγινε Σεράγεβο.

Ολα ξεκίνησαν μ' ένα περιστατικό αστυνομικής ρουτίνας, από αυτά που συνήθως κοσμούν τα "ψιλά" των εφημερίδων. Ηταν ξημερώματα της 21ης Δεκεμβρίου 1963, όταν μια περίπολος ελληνοκύπριων αστυνομικών επιχείρησε να ελέγξει τις ταυτότητες δυο μεθυσμένων Τουρκοκυπρίων που συνόδευαν (ή, κατ' άλλους, καταδίωκαν) μία -επίσης τουρκοκύπρια- πόρνη στην κακόφημη συνοικία της Λευκωσίας. Αυτοί αντιστάθηκαν και το επεισόδιο εξελίχθηκε σε ανταλλαγή πυροβολισμών, με αποτέλεσμα το θάνατο της κοπέλας κι ενός από τους συνοδούς της. Ακολούθησε η συγκέντρωση εκατοντάδων εξαγριωμένων περιοίκων, που γρήγορα εξελίχθηκε σε κανονική εξέγερση, όταν αστυνομικές δυνάμεις στάλθηκαν να απεγκλωβίσουν τους συναδέλφους τους και να καταστείλουν την "οχλοκρατική εκδήλωση". Πολύ σύντομα, ολόκληρο το κέντρο της πόλης είχε μετατραπεί σε πραγματικό πεδίο μάχης, με συμμετοχή εκατοντάδων ενόπλων από κάθε πλευρά. Η "τουρκοκυπριακή ανταρσία" ήταν γεγονός. Το ίδιο και ο θάνατος της ενιαίας Κυπριακής Δημοκρατίας, όπως αυτή διαμορφώθηκε από τις συνθήκες της Ζυρίχης και του Λονδίνου που επισφράγισαν το τέλος του αντιαποικιακού αγώνα. Μέχρι την τελική κάθαρση της τραγωδίας, το καλοκαίρι του 1974, η Κύπρος θα ζει σε ένα καθεστώς de facto διχοτόμησης, με τους Τουρκοκύπριους (18% του πληθυσμού) πολιορκημένους σε θύλακες που δεν ξεπερνάνε το 5% της έκτασης του νησιού, και περιοδικές εξάρσεις βίας.

Πώς φτάσαμε ώς εκεί; Μετά την τουρκική εισβολή, τα γεγονότα του 1963 φαίνεται πως έχουν σβηστεί από τη συλλογική μνήμη, στην Ελλάδα τουλάχιστον. Για το γενεσιουργό υπόστρωμα αυτής της επιλεκτικής λήθης, εύγλωττη είναι άλλωστε η δημοφιλής ρήση των ημερών, σύμφωνα με την οποία "σκοτώθηκε μια πουτάνα και διαλύθηκε ένα κράτος". Κι όμως, αντίθετα απ' ό,τι συμβαίνει με άλλες "λευκές σελίδες" της εθνικής μας ιστορίας, τα δημοσιευμένα σχετικά στοιχεία και ντοκουμέντα αφθονούν -και αποδεικνύουν ότι τα Δεκεμβριανά της Κύπρου υπήρξαν μια απολύτως προσχεδιασμένη επιλογή ορισμένων από τους δυναμικούς επιτελείς της "εθνικής πολιτικής" των ημερών, ο εθνικόφρων τυχοδιωκτισμός των οποίων ελάχιστα διέφερε στην πράξη από τη λογική των πραξικοπηματιών που, δέκα χρόνια αργότερα, επρόκειτο να ρίξουν την τελική αυλαία στο δράμα του νησιού. Ας δούμε, λοιπόν, πώς οι μαθητευόμενοι μάγοι του ελληνοκυπριακού και του ελλαδίτικου εθνικισμού έβαλαν μπροστά την αιματηρή διάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας, μετατρέποντας τη Λευκωσία σε Σεράγεβο.

Η Βοσνία της Μεσογείου

Μπορεί ένα προσφιλές λεκτικό σχήμα της εποχής να παρομοίαζε την ανεξάρτητη και "αδέσμευτη" Κύπρο της δεκαετίας του '60 με "Κούβα της Μεσογείου", στην πραγματικότητα όμως η νεοσύστατη Δημοκρατία θύμιζε περισσότερο τη σημερινή Βοσνία. Κύριο χαρακτηριστικό της ήταν η απουσία πολιτικής νομιμοποίησής της στα μάτια μιας μεγάλης μερίδας του πληθυσμού, που είχε γαλουχηθεί με εντελώς διαφορετικά εθνικά ιδανικά και δύσκολα μπορούσε να συμβιβαστεί με την ιδέα ότι θα έμενε εσαεί αποκομμένη από το εθνικό της κέντρο. Στους κόλπους της ελληνοκυπριακής πλειοψηφίας, κυρίαρχο παρέμενε το αίτημα της Ενωσης με την Ελλάδα, στο όνομα της οποίας είχε διεξαχθεί ο πρόσφατος αντιαποικιακός αγώνας του 1955-59. Ανάλογη απήχηση στις γραμμές των Τουρκοκυπρίων έβρισκε το σύνθημα της Διχοτόμησης, ιδιαίτερα μετά τις αιματηρές διακοινοτικές ταραχές του 1958. Παρά την ανακήρυξη της Κυπριακής Δημοκρατίας, τον Αύγουστο του 1960, τοπικά ΜΜΕ και πολιτικά στελέχη των δυο κοινοτήτων δε θα πάψουν να υπενθυμίζουν, στο δικό του το καθένα κοινό, ότι η ανεξαρτησία του νησιού δεν υπήρξε παρά ένας αναγκαίος πλην προσωρινός συμβιβασμός στην πορεία προς την εθνική ολοκλήρωση.

Για τους Ελληνοκύπριους, αυτή η δυσφορία ενισχυόταν από το γεγονός ότι το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας, για την αναθεώρηση του οποίου απαιτούνταν η συναίνεση και των δυο κοινοτήτων, παρείχε μια σειρά προνόμια και ασφαλιστικές δικλείδες στη μειονότητα: τουρκοκύπριος αντιπρόεδρος δίπλα στον ελληνοκύπριο πρόεδρο, ποσοστώσεις σαφώς ψηλότερες από το αριθμητικό της μέγεθος (30% των βουλευτών, υπουργών και υπαλλήλων, 40% του στρατού), απαίτηση χωριστών πλειοψηφιών για την υπερψήφιση ζωτικών νομοσχεδίων, πρόβλεψη για χωριστούς δήμους στις 5 πόλεις του νησιού... Την προστασία της ιδιότυπης αυτής συνταγματικής δομής -και τον συνακόλουθο περιορισμό της κυριαρχίας του νέου κράτους- οι συμφωνίες του 1959 ανέθεταν τέλος στις 3 "εγγυήτριες δυνάμεις" (Ελλάδα, Τουρκία, Βρετανία), στις οποίες είχε παραχωρηθεί δικαίωμα επέμβασης -από κοινού ή και χωριστά- σε περίπτωση διασάλευσης αυτής της ισορροπίας. Και οι τρεις χώρες διέθεταν, επί τούτου, στρατιωτικές δυνάμεις στο νησί: οι Αγγλοι τις βάσεις τους, η Ελλάδα κι η Τουρκία την ΕΛΔΥΚ (950 οπλίτες) και την ΤΟΥΡΔΥΚ (650 οπλίτες) αντίστοιχα.

Τα ένοπλα καπετανάτα

Αυτά όσον αφορά την επίσημη διάταξη των δυνάμεων. Γιατί στο παρασκήνιο, καθοριστικότερο ρόλο ετοιμάζονταν να παίξουν οι "ανεπίσημες" πολιτικοστρατιωτικές δυνάμεις των δυο κοινοτήτων, καθοδηγούμενες από τους εκατέρωθεν ακραίους εθνικιστές. Στην τουρκοκυπριακή πλευρά, αιχμή του δόρατος της υπονόμευσης της Κυπριακής Δημοκρατίας αποτέλεσε η "Τουρκική Οργάνωση Αντίστασης" (ΤΜΤ) του Ραούφ Ντενκτάς. Εξοπλισμένη κι εκπαιδευμένη από αξιωματικούς της ΤΟΥΡΔΥΚ, παρέτασσε στις αρχές του 1963 κάπου 2.500 ενόπλους, σύμφωνα με βρετανικές πηγές. Κυριότερη ενασχόλησή της ώς τις παραμονές των συγκρούσεων υπήρξε, ωστόσο, η εξουδετέρωση του "εσωτερικού εχθρού" και η βίαιη στοίχιση της τουρκοκυπριακής κοινότητας πίσω από το εθνικό ιδεώδες της διχοτόμησης. Στελέχη της κοινότητας που υποστήριζαν μια πολιτική συμβίωσης και ανάπτυξης αγωνιστικών δεσμών με το ελληνικό στοιχείο (όπως οι συνδικαλιστές της Παγκύπριας Εργατικής Ομοσπονδίας, οι μη εθνικιστές δημοσιογράφοι και κάποια στελέχη της αντιπολίτευσης) εξοντώθηκαν ή αναγκάστηκαν να σιωπήσουν.

Ανάλογες διεργασίες σημειώνονταν την ίδια περίοδο και στο εσωτερικό της ελληνοκυπριακής πλειοψηφίας, με τη συγκρότηση ποικίλων παραστρατιωτικών σχηματισμών που προετοιμάζονταν κι αυτοί για το τελικό ξεκαθάρισμα λογαριασμών με τους "αλλόφυλους". Ο σημαντικότερος ανάμεσά τους αποκαλούνταν απλώς "Η Οργάνωση", ιδρύθηκε το Μάρτιο του 1962 και είχε επικεφαλής τον ίδιο τον Υπουργό Εσωτερικών του Μακαρίου, Πολύκαρπο Γεωρκάτζη. "Κατά τρόπον τινά επίσημος, ως υφισταμένη τη εγκρίσει του Μακαρίου", σύμφωνα με τον καλά πληροφορημένο Σπύρο Παπαγεωργίου, επανδρωνόταν ως επί το πλείστον από παλιούς μαχητές της ΕΟΚΑ και στελεχωνόταν από το μισό υπουργικό συμβούλιο της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι προκηρύξεις κι εσωτερικές της εγκύκλιοι (για ορισμένα δείγματα, βλ. Παπαγεωργίου 1983, τ. Α΄, σ. 212-27) χαρακτηρίζονται από ακραία συνωμοτικότητα, μεσσιανισμό, λατρεία του αρχηγού (που υπογράφει με το ψευδώνυμο "Ακρίτας"), έξαλλο αντικομμουνισμό και μπόλικη αερολογία: "Τα ιδανικά μας δεν είναι ανάγκη να εκτεθούν εις διακηρύξεις και καταστατικά, ουδέ εις άρθρα, ουδέ εις προτάσεις. Μία μόνη λέξις δίδει εις αυτά την πλέον μεστήν επιγραμματικότητα. Ταύτα συνοψίζονται εις την μαγικήν λέξιν: ΕΛΛΑΣ" (ό.π., σ. 220). Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της ιδεολογίας της "Οργάνωσης" είναι, ωστόσο, η υπεροψία που τα κείμενά της προδίδουν για τους Τούρκους (τόσο τους σύνοικους Τουρκοκύπριους όσο κι εκείνους της "εγγυήτριας δύναμης"), για τους οποίους δηλώνεται ότι "εάν τολμήσουν, δεν θα έχουν καλλιτέραν τύχην των Βρετανών"...

Ως στρατιωτικός μηχανισμός, η "Οργάνωση" πήρε σάρκα και οστά χάρη στην τεχνική στήριξη της ΕΛΔΥΚ. "Είχαν αναλάβει να τη συγκροτήσουν στρατιωτικά και να την εκπαιδεύσουν, "κεκαλυμμένα", Ελληνες αξιωματικοί", διαβάζουμε στο (εν μέρει αυτοβιογραφικό) βιβλίο του αντιστράτηγου Μπήτου. "Ο γράφων συμμετείχε σ' αυτές τις ομάδες οργανώσεως και εκπαιδεύσεως το θέρος και το φθινόπωρο του 1963" (σ. 59). Σύμφωνα με τον Κληρίδη, "η εκπαίδευση της οργάνωσης γινόταν από αξιωματικούς του ελληνικού αποσπάσματος που στάθμευε στην Κύπρο και τα σχέδια δράσης της, αμυντικά κι επιθετικά, είχαν αναπτυχθεί σε στρατιωτικές ασκήσεις που λάβαιναν χώρα σε διάφορα σημεία. Η μεγαλύτερη άσκηση έγινε επί ένα τριήμερο στο όρος Τρόοδος και το στρατηγείο της οργάνωσης στη διάρκειά της ήταν εγκατεστημένο στην προεδρική κατοικία" (σ. 236). Ο ίδιος υπολογίζει τη δύναμή της σε 1.800 περίπου ενόπλους, στους οποίους θα πρέπει να προστεθούν τα μέλη δυό ακόμη παραστρατιωτικών οργανώσεων που συγκροτήθηκαν την ίδια περίοδο, με επικεφαλής τον εκτελεστή της ΕΟΚΑ (και "πρόεδρο" των πραξικοπηματιών, το 1974) Νίκο Σαμψών και το γιατρό του Μακαρίου, Βάσο Λυσσαρίδη. Δυτικές πηγές εκτιμούν σε 10.000 περίπου τους εξοπλισμένους Ελληνοκύπριους που ήταν ενταγμένοι στο ένα ή το άλλο "καπετανάτο". Τα όπλα τους προέρχονταν από τα στοκ της ΕΟΚΑ, από το ελεύθερο εμπόριο αλλά και από "συμπαθούντες" αξιωματικούς της ΕΛΔΥΚ (Κληρίδης, ό.π., και Μπήτος, σ. 58).

Η ανατροπή των ισορροπιών

Από τα μέσα του 1963, τουλάχιστον, αυτή η αμοιβαία προετοιμασία για την ένοπλη αναμέτρηση άρχισε να αποδίδει τους καρπούς της. Οσον αφορά τους Τουρκοκυπρίους, αποκαλυπτικό είναι ένα έγγραφο που βρέθηκε στο γραφείο του αντιπροέδρου Κιουτσούκ την επαύριο των γεγονότων, φέρει ημερομηνία 14.9.63 και συμπυκνώνει την πολιτική συμφωνία της μετριοπαθούς τουρκοκυπριακής ηγεσίας με τους εξτρεμιστές της ΤΜΤ για τα περαιτέρω. Ξεκινώντας με τη διαπίστωση πως, από την ανεξαρτησία και μετά, "οι Ελληνοκύπριοι κατέφευγαν σε κάθε είδους τεχνάσματα για να αποκλείσουν την αναγνώριση έστω και των πιο ασήμαντων δικαιωμάτων στους Τούρκους", εκτιμάται πως "το 1964 θα είναι μια αποφασιστική χρονιά" και αποφασίζεται ότι "σε περίπτωση που οι Ελληνες καταγγείλουν επισήμως το Σύνταγμα ή επιχειρήσουν να το αναθεωρήσουν, η τουρκική κοινότητα θα πάρει τη μοίρα της στα χέρια της και θα εγκαθιδρύσει μια Κυπριακή Δημοκρατία εκτός των συμφωνιών της Ζυρίχης" (Κληρίδης 1988, σ. 218-22). Εντυπωσιακή είναι τέλος τόσο η αρνητική στάση των Κιουτσούκ και Ντενκτάς απέναντι στο ενδεχόμενο τουρκικής στρατιωτικής επέμβασης για αποκατάσταση του προηγούμενου καθεστώτος, που κρίνεται ανεπαρκές, όσο και η βεβαιότητά τους για την αξιοποίηση των ελληνοκύπριων εθνικιστών: "Μέχρι τότε οι Ελληνες θα μας δώσουν πολλές ευκαιρίες (...) Είναι φανερό από τώρα ότι τις περισσότερες ευκαιρίες θα μας τις δώσουν με τη συμπεριφορά τους"...

Γι' αυτές τις "ευκαιρίες", εξαιρετικά εύγλωττοι είναι οι σχεδόν ταυτόχρονοι σχεδιασμοί της ελληνοκυπριακής πλευράς. Ενάμιση μόλις χρόνο από την ίδρυση της Δημοκρατίας, ο Μακάριος έθεσε για πρώτη φορά δημόσια ζήτημα κατάργησης των "υπερβολικών" συνταγματικών προνομίων της μειονότητας (4.1.62). Η τελική του κίνηση προς αυτή την κατεύθυνση έγινε, ως γνωστόν, στις 30 Νοεμβρίου 1963, όταν υπέβαλε ένα Μνημόνιο 13 σημείων για την αναθεώρηση του Συντάγματος, με το αιτιολογικό ότι αυτό "εμποδίζει την ανάπτυξη και την πρόοδο της χώρας" και "δημιουργεί αφορμές τριβής μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων". Εκ των υστέρων, στενοί συνεργάτες του Αρχιεπισκόπου θα αποφανθούν ότι αυτό που καθόρισε την επιλογή του δεν ήταν τόσο οι όποιες θεσμικές δυσλειτουργίες που προκλήθηκαν από τις διακοινοτικές τριβές των πρώτων μεταποικιακών χρόνων, όσο η εσωτερική αντιπολίτευση που αυτός δεχόταν από τους αδιάλλακτους ελληνοκύπριους κι ελλαδίτες εθνικιστές, οι οποίοι τον κατηγορούσαν πως "καταπάτησε τους όρκους του και πρόδωσε τον αγώνα του κυπριακού λαού" για Ενωση με την Ελλάδα (Κρανιδιώτης 1985, τ. Α΄, σ. 73 και Κληρίδης 1988, σ. 162).

Κατηγορηματικότερος απ' όλους, ο παλαίμαχος διπλωμάτης Αγγελος Βλάχος δεν διστάζει μάλιστα να κατηγορήσει το Μακάριο ότι συνειδητά οδήγησε τα πράγματα σε κρίση: "Ανεφάρμοστα είναι και τα άριστα των Συνταγμάτων, αν οι καλούμενοι να εξασφαλίσουν την λειτουργία τους δεν θέλουν να τα εφαρμόσουν. Και ο Αρχιεπίσκοπος δεν ήθελε να θέσει σε εφαρμογή τις σχετικές συνταγματικές διατάξεις που προέβλεπαν εγκατάσταση χωριστών δήμων, ελληνικών και τουρκικών (...). Επηρεασμένος ίσως από το περιβάλλον του, αρνήθηκε να τις εφαρμόσει και οι Τούρκοι, στο άκρο δύσπιστοι και καχύποπτοι, για να τον εξαναγκάσουν να ενδώσει εφάρμοζαν αντίποινα κωλυσιεργώντας στην ψήφιση φορολογικών νόμων από την Βουλή. Φυσικό ήταν να δημιουργηθεί αδιέξοδο, αποτέλεσμα της υπαναχωρήσεως του Αρχιεπισκόπου" (Βλάχος 1980, σ. 277).

Προετοιμασία για έγκλημα

Ετσι κι αλλιώς, πάντως, από τα μέσα του 1963 η ελληνοκυπριακή ηγεσία είχε επιλέξει κι αυτή το δρόμο της σύγκρουσης. Τα σχέδιά της, κωδικοποιημένα σε μίαν άκρως απόρρητη εγκύκλιο της "Οργάνωσης" (1963) που έμεινε στην Ιστορία με το όνομα "σχέδιο Ακρίτας" και σ' ένα έγγραφο του ελληνικού ΓΕΕΘΑ (6.12.63) με τον τίτλο "Σχέδιον Μακαρίου", πρόβλεπαν κλιμάκωση των ενεργειών της σε 4 στάδια: (α) "προσβολή των αρνητικών σημείων του Συντάγματος", (β) "Καταγγελία της συνθήκης εγγυήσεως", (γ) "Αυτοδιάθεσις", και (δ) "Υποβολή αιτήσεως προς την Ελλην. Κυβέρνησιν, εάν δέχεται την Κύπρον να ενωθή μετά του λοιπού Ελληνικού Κορμού" (Παπαγεωργίου 1983, τ. Α΄, σ. 270). Το πιο ενδιαφέρον είναι, ωστόσο, ότι αυτός ο σχεδιασμός προεξοφλούσε τη δυναμική αντίδραση των Τουρκοκυπρίων, προβλέποντας μάλιστα την αιματηρή καταστολή της: "Είναι αφελές να πιστεύωμεν ότι είναι δυνατόν να προβούμεν εις ουσιαστικές ενέργειες τροποποιήσεως του Συντάγματος, χωρίς οι Τούρκοι να επιχειρήσουν να δημιουργήσουν ή σκηνοθετήσουν δυναμικήν σύγκρουσιν. (...) Επιβάλλεται να καταστείλωμεν ταύτην δυναμικώς εις το συντομώτερον δυνατόν χρονικόν διάστημα (...) Δυναμική και αποτελεσματική αντιμετώπισις των Τούρκων θα διευκολύνη τα μέγιστα τας μεταγενεστέρας ενεργείας μας δια περαιτέρω τροποποιήσεις, διότι οι Τούρκοι θα γνωρίζουν ότι αντίδρασίς των είναι αδύνατος ή επιζημία σοβαρώς δια την κοινότητά τους" (ό.π., σ. 254- 5).

Ακόμη πιο εντυπωσιακός είναι ωστόσο ο αντίστοιχος σχεδιασμός της ελλαδικής στρατιωτικής ηγεσίας την ίδια περίοδο, που όχι μόνο συμφωνεί αλλά και επαυξάνει σε εθνοσωτήρια υπεραισιοδοξία. Διαπιστώνοντας κι αυτή πως "η κατάστασις εις την Κύπρον τυγχάνει εκρηκτική και ότι εις το εγγύς μέλλον δέον να αναμένωνται γεγονότα, τα οποία δυνατόν να δημιουργηθώσι και προκληθώσι, είτε βάσει προγραμματισμένου σχεδίου εκατέρας των κοινοτήτων, είτε κατόπιν τυχαίου συμβάντος ή σοβαρού επεισοδίου εις βάρος κοινότητος τινός", μια άκρως απόρρητη μελέτη (6.12.63) του αρχηγού ΓΕΕΘΑ Ι. Πιπιλή καταλήγει, ούτε λίγο ούτε πολύ, στο συμπέρασμα ότι ο συσχετισμός είναι τόσο ευνοϊκός για την Ελλάδα, ώστε "συμφέρει όπως εις την Κύπρον λάβουν χώραν γεγονότα". Οχι μόνο "το Ελληνοκυπριακόν στοιχείον δύναται να αντιμετωπίση το Τουρκοκυπριακόν τοιούτον", υποστηρίζει, αλλά και οι δυνατότητες της Τουρκίας προς επέμβαση είναι άκρως περιορισμένες, σύμπασα δε η διεθνής κοινότητα θα επέμβει ενεργά υπέρ των ελληνικών θέσεων! Η ανάλυση αυτή, που φέρεται να έχει υιοθετηθεί και από το Υπουργείο Αμύνης της πρώτης κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου, κατέληγε στην προτροπή για "πολεμικήν ετοιμότητα της ελληνικής Δυνάμεως εν Κύπρω και ενίσχυσιν ταύτης δια την διευθέτησιν και προώθησιν της στρατιωτικής δραστηριότητος εν Κύπρω", με σκοπό την αντιμετώπιση των προβλεπόμενων "διακοινοτικών ταραχών" (ό.π., σ. 258-72).

Αγνωστο παραμένει σε ποιο βαθμό όλες αυτές οι ανεδαφικές και τουρκοφαγικές εκτιμήσεις οφείλονταν στον (ταγματάρχη, τότε) Δημήτριο Ιωαννίδη, που ως υπεύθυνος του γραφείου πληροφοριών της ΕΛΔΥΚ υπήρξε ο επικεφαλής των αξιωματικών που κατέστρωσαν τα σχέδια για την επερχόμενη ένοπλη αναμέτρηση. Αγνωστος είναι επίσης ο βαθμός επιρροών από ξένα κέντρα πάνω στον αρχηγό της "Οργάνωσης" και υπουργό Εσωτερικών του Μακαρίου, Γεωρκάτζη, οι σχέσεις του οποίου με την Ιντέλιτζενς Σέρβις και τη CIA ήταν κοινό μυστικό (για λεπτομέρειες, βλ. Μ. Δρουσιώτης "ΕΟΚΑ. Η σκοτεινή όψη", Αθήνα 1998, σ. 89-147 & 366-71). Εχει πιστοποιηθεί, αντίθετα, ότι καθοριστική στη διατύπωση των "13 σημείων" υπήρξε η συμβολή του βρετανού Ύπατου Αρμοστή, Λρθουρ Κλαρκ - ο οποίος, εκτελώντας σχετικές οδηγίες του Φόρεϊν Οφις, όχι μόνο ενθάρρυνε σχετικά το Μακάριο, αλλά προέβη και σε ιδιόχειρες διορθώσεις στο επίμαχο κείμενο. Χαρακτηρισμένη ως "το αβύθιστο αεροπλανοφόρο της Ανατολικής Μεσογείου", η Κύπρος ήταν όντως ένα υπερβολικά στρατηγικό χαρτί για να αφεθεί ανενόχλητη από τους επιτελείς του Ψυχρού Πολέμου. Αυτό το γεγονός, ωστόσο, καθόλου δεν απαλλάσσει από τις ευθύνες τους όσους, συνεπαρμένοι από τις εθνοσωτήριες φαντασιώσεις τους, έπαιξαν με τη φωτιά...
ΣΤΟ ΟΡΙΟ

30 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ. Υποβολή από τον Μακάριο των 13 σημείων για αναθεώρηση
του κυπριακού Συντάγματος.

16 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ. Απόρριψη των 13 σημείων από την Αγκυρα και απειλή επέμβασης σε περίπτωση μονομερούς αναθεώρησης.

μέσα ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ. Ενοπλοι Ελληνοκύπριοι αρχίζουν ελέγχους ταυτοτήτων των Τουρκοκυπρίων στους δρόμους. Κλιμάκωση της έντασης.

21 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ. Πρώτα οδοφράγματα και ανταλλαγές πυρών, ύστερα από αιματηρό επεισόδιο στην κακόφημη συνοικία της Λευκωσίας.

22 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ. Δίωρη σύσκεψη Μακαρίου-Κιουτσούκ και κοινή έκκλησή τους προς τις δυο κοινότητες για τερματισμό των συγκρούσεων, χωρίς αποτέλεσμα.

23 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ. Οι τουρκοκύπριοι αστυνομικοί προσχωρούν στην εξέγερση. Εντολή Γεωρκάτζη στον Σαμψών να εκκαθαρίσει την Ομορφίτα. Απόφαση της κυβέρνησης Παπανδρέου να στείλει στη Λευκωσία τον τ. υπουργό Γ. Μελά, για να υποδείξει στον Μακάριο "αυτοσυγκράτηση".

24 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ. Εξάπλωση των συγκρούσεων σε όλη την Κύπρο. Ανακωχή στη Λάρνακα, ύστερα από μεγάλο αριθμό θυμάτων μεταξύ των Τουρκοκυπρίων. Το απόγευμα, γενική αντεπίθεση των Ελληνοκυπρίων, ανακατάληψη του μεγαλύτερου μέρους της Λευκωσίας και πολιορκία της Ομορφίτας. Ο τούρκος πρόεδρος Γκιουρσέλ δηλώνει πως η Τουρκία θα επέμβει μονομερώς, αν δεν παρέμβουν οι εγγυήτριες δυνάμεις. Εκκληση των 3 χωρών για άμεση κατάπαυση του πυρός. Νέα συνάντηση Μακαρίου-Κιουτσούκ και συμφωνία για εκεχειρία τα μεσάνυκτα. Στην Αθήνα, ο πρωθυπουργός Γ. Παπανδρέου εκφράζει στον κύπριο πρέσβη Ν. Κρανιδιώτη τη διαφωνία του με τις δυναμικές πρωτοβουλίες του Μακαρίου.

25 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ. Κατάρρευση της εκεχειρίας και εξάπλωση των συγκρούσεων. Μαζική διανομή όπλων από το Μακάριο στις ελληνοκυπριακές οργανώσεις, εκκαθάριση της Ομορφίτας από τους άνδρες του Σαμψών με μεγάλο αριθμό θυμάτων μεταξύ των αμάχων. Απειλή της Τουρκίας για επέμβαση προκειμένου να σταματήσει η "γενοκτονία" των Τουρκοκυπρίων. Εκφοβιστική πτήση τουρκικών πολεμικών αεροσκαφών πάνω από τη Λευκωσία. Εξοδος της ΤΟΥΡΔΥΚ απ' τους στρατώνες της και κατάληψη θέσεων στο δρόμο Λευκωσίας-Κερύνειας. Διαταγή από την Αθήνα στην ΕΛΔΥΚ, να μην εμπλακεί στις μάχες. Δημόσια αποδοκιμασία της από ανθρώπους του Γεωρκάτζη και προπαγανδιστική έξοδος 4 ελληνικών τζιπ στους δρόμους της Λευκωσίας. Προσφυγή της Κύπρου στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Συμφωνία ("προτάσει της ελληνικής κυβερνήσεως") να τεθούν ΕΛΔΥΚ και ΤΟΥΡΔΥΚ υπό βρετανικές διαταγές, προς αποφυγή σύγκρουσης μεταξύ τους.

26 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ. Δηλώσεις Παπανδρέου προς Κρανιδιώτη, στην Αθήνα: "Δεν δύναμαι να γίνω ουραγός της κυπριακής κυβερνήσεως". Τουρκική δήλωση ότι δεν ετοιμάζεται επέμβαση στην Κύπρο, ύστερα από ελληνική προσφυγή στο Μικτό Συμβούλιο του ΝΑΤΟ. Αποδοχή από τον Μακάριο βρετανικής πρότασης για διαχωρισμό των 2 κοινοτήτων της κυπριακής πρωτεύουσας.

27 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ. Φοιτητικές διαδηλώσεις σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη υπέρ της Ενωσης.

28 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ. Ολονύκτιες διαβουλεύσεις σε Αθήνα και Λευκωσία, ύστερα από νέες πληροφορίες για επικείμενη τουρκική εισβολή. Προσφυγή του ΥΠΕΞ Βενιζέλου στις ΗΠΑ, που δηλώνουν ότι η Αγκυρα υπαναχώρησε ύστερα από προσωπική παρέμβαση Τζόνσον στον πρωθυπουργό Ινονού. Αφιξη στη Λευκωσία του βρετανού υφυπουργού Κοινοπολιτείας, Ντάνκαν Σάντις, και διαβουλεύσεις με τις ηγεσίες των 2 κοινοτήτων. Νέα φοιτητική διαδήλωση στην Αθήνα υπέρ της Ενωσης.

30 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ. Χάραξη της "πράσινης γραμμής" στη Λευκωσία από το βρετανό στρατηγό Γιανγκ και υπογραφή της σχετικής συμφωνίας από τους Μακάριο & Κιουτσούκ.

15 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ. Εναρξη της "Πενταμερούς Διάσκεψης" στο Λονδίνο, για επίλυση του Κυπριακού.
Χριστουγεννιάτικη ανθρωποθυσία


Νεκροί, ξεσπιτωμένοι, αγνοούμενοι... Το ανθρώπινο κόστος των διακοινοτικών ταραχών του 1963 παρουσιάζει εκπληκτικές ομοιότητες με αυτό του 1974, μόνο που ο επιμερισμός του στις δυο κοινότητες είναι αντιστρόφως ανάλογος. Μπορεί η αντίσταση των Τουρκοκυπρίων να υπήρξε απείρως πιο αποτελεσματική απ' ό,τι φαντάζονταν οι επιτελείς του "σχεδίου Ακρίτας", ο συσχετισμός δυνάμεων όμως τους επέβαλε πολύ μεγαλύτερες απώλειες απ' ό,τι στην ελληνοκυπριακή πλειοψηφία: "Ως ανεκοινώθη, κατά τους υπολογισμούς του υπουργού Αμύνης, κατά την τετραήμερον αναταραχήν εις Κύπρον εφονεύθησαν 200 άτομα. Αι απώλειαι των Τούρκων υπερβαίνουν κατά πολύ εκείνας των Ελληνοκυπρίων", μας πληροφορεί λ.χ. το αθηναϊκό "Εθνος" στις 26 Δεκεμβρίου. Δεν είναι λοιπόν καθόλου συμπτωματικό που η ανάμνηση των γεγονότων (και όσων ακολούθησαν, χοντρικά ώς το 1968) αποτελεί μέχρι σήμερα το βασικό επιχείρημα από το οποίο αντλεί την (όποια) εσωτερική νομιμοποίησή του το καθεστώς Ντενκτάς στην κατεχόμενη Βόρεια Κύπρο.

Τι όμως συνέβη ακριβώς τον Δεκέμβριο του 1963; Η τουρκική προπαγάνδα αξιοποιεί σε μεγάλο βαθμό δημοσιεύματα των ημερών, κυρίως ανταποκρίσεις ξένων δημοσιογράφων, που μιλάνε για συστηματικό κάψιμο και λεηλασία τουρκοκυπριακών σπιτιών από ένοπλους ελληνοκύπριους, μαζικές συλλήψεις αμάχων ομήρων, δολοφονίες ανυπεράσπιστων πολιτών και "μια μικρή αλλά κτηνώδη σφαγή" γυναικόπαιδων μετά την ανακατάληψη της Ομορφίτας από την πολιτοφυλακή του Σαμψών. Οι καταγγελίες αυτές εικονογραφούνται από μια σειρά φωτογραφιών, με θύματα τουρκοκύπριους πολίτες, δολοφονημένους στα σπίτια τους κατά τη διάρκεια των ταραχών. Η πιο εντυπωσιακή, που έκανε το γύρο του κόσμου, απεικονίζει τη γυναίκα και τα τρία παιδάκια του στρατιωτικού γιατρού της ΤΟΥΡΔΥΚ, σφαγμένα μέσα σε μια μπανιέρα (την αναπαράγουμε εδώ από το Time της 10.1.64). Σύμφωνα με μαρτυρίες περιοίκων, δολοφονήθηκαν από "μια ομάδα 40 ανδρών, πολλοί απ' τους οποίους φορούσαν στρατιωτικές μπότες και μανδύες" (The Guardian 31.12.63).

Η εξακρίβωση των γεγονότων με βάση ελληνικές πηγές είναι αρκετά δύσκολη, καθώς οι πρωταγωνιστές της εποχής είναι αρκετά φειδωλοί (και, κατά κανόνα, απολογητικοί) στις περιγραφές τους. "Μέσα στην αλλοφροσύνη των παθών, έγιναν από μέρους των ατάκτων μας αντίποινα αξιοθρήνητα κατά των Τούρκων, χωρίς διάκριση φύλου και ηλικίας", παραδέχεται ο διπλωμάτης Χρηστίδης, αναφερόμενος στην κατάληψη της Ομορφίτας, ανήμερα των Χριστουγέννων (1967, σ. 442). "Είναι αλήθεια ότι από μερικούς Ελληνοκυπρίους έγιναν πράξεις κτηνωδίας και αδιαφορίας για την ανθρώπινη ζωή", διαβάζουμε στα απομνημονεύματα του Κληρίδη, με τη διευκρίνιση ότι "πράξεις κτηνωδίας διεπράχθησαν από ενόπλους των παραστρατιωτικών οργανώσεων και από τις δυο πλευρές" (σ. 244). Στο ίδιο μήκος κύματος, ο πρεσβευτής τότε της Ελλάδας στον ΟΗΕ, Δημήτρης Μπίτσιος, κάνει λόγο για "αξιοθρήνητα πράγματα που βαρύνουν και τις δυο πλευρές" (1976, σ. 140), ενώ γλαφυρότερος είναι ο Πλουτής Σέρβας: "Για εφτά μέρες άγριες μάχες διεξάγονται στις τούρκικες συνοικίες. Η αφροσύνη δεσπόζει παντού, σε πλήρη συνάρτηση με τις ωμότητες. Ο Σαμψών κατακρεουργεί γυναικόπαιδα και γέροντες στην Ομορφίτα. Και Τούρκοι βάρβαροι εξοντώνουν τους ελληνοκύπριους στην Τόχνη. Και επιστρέφουν ο καθένας θριαμβευτικά στις βάσεις του, ενώ τα φανατισμένα πλήθη, αμφότερων των παρατάξεων, ωρυόμενα στρώνουν δάφνες και μερσίνια για να περάσουν οι χασάπηδες ήρωες!" (τ. Β΄, σ. 337).

Η τραγικότερη ίσως συνέπεια των συγκρούσεων, όπως και το 1974, είναι η δημιουργία ενός μεγάλου αριθμού "αγνοουμένων", η ακριβής τύχη των οποίων παραμένει ανεξακρίβωτη ώς σήμερα. "Αρκετά άτομα, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι", αναφέρει ο Κληρίδης (σ. 250), "που για κάποιο λόγο βρέθηκαν σε περιοχές ελεγχόμενες από δυνάμεις της άλλης κοινότητας, εκτελέστηκαν εν ψυχρώ. Τα θύματα απλώς ανεφέροντο ώς αγνοούμενοι". Ο σχετικός πίνακας περιλαμβάνει συνολικά 38 Ελληνοκύπριους και 198 Τουρκοκυπρίους.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ
Νιαζί Κιζιλγιουρέκ "Κύπρος: το αδιέξοδο των εθνικισμών" (Αθήνα 1999, εκδ. Μαύρη Λίστα). Συνοπτική παρουσίαση της ανάπτυξης και καταστροφικής δράσης των αντίπαλων εθνικών κινημάτων στη Μεγαλόνησο, από έναν κύπριο πανεπιστημιακό. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα η περιοδολόγηση και πραγμάτευση του (άγνωστου στα καθ' ημάς) τουρκοκυπριακού εθνικισμού.

Νίκος Κρανιδιώτης "Ανοχύρωτη Πολιτεία. Κύπρος 1960-1974" (Αθήνα 1985, εκδ. Εστία). Δίτομη μαρτυρία ενός από τους στενότερους συνεργάτες του Μακαρίου για τα ταραγμένα γεγονότα της εποχής.

Γλαύκος Κληρίδης "Η κατάθεσή μου" (Αθήνα 1988, εκδ. Αλήθεια). Απομνημονεύματα του σημερινού προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ο πρώτος τόμος ασχολείται αναλυτικά με τα συμβάντα της περιόδου 1960-64.

Ευάγγελος Αβέρωφ-Τοσίτσας "Ιστορία χαμένων ευκαιριών (Κυπριακό 1950-1963)" (Αθήνα 1981, 2 τ.). Η μαρτυρία του έλληνα υπουργού Εξωτερικών για την ίδια περίοδο.

Σπύρος Παπαγεωργίου "Τα κρίσιμα ντοκουμέντα του Κυπριακού" (Αθήνα 1983, εκδ. Γ. Λαδιά). Τρίτομη συλλογή απόρρητων εγγράφων και άλλων ντοκουμέντων της περιόδου 1959-1967, από ένα στέλεχος του ενωσίτικου κινήματος που ανένηψε μετά την τουρκική εισβολή. Περιέχει τόσο το "σχέδιο Ακρίτας" όσο και το σχεδιασμό των γεγονότων του 1963 από το ελληνικό ΓΕΕΘΑ.

Ιωάννης Γ. Μπήτος "Από την Πράσινη Γραμμή στους δυο Αττίλες" (Αθήνα 1995, εκδ. Εταιρεία Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας). Ανάλυση της περιόδου 1963-74 από ένα επιτελικό στέλεχος της ΕΛΔΥΚ. Εμφαση στις στρατιωτικές πτυχές των γεγονότων αλλά και κατάθεση προσωπικής μαρτυρίας για το κλίμα του 1963-64.

Πλουτής Σέρβας "Κυπριακό. Ευθύνες" (τ. Β΄, Αθήνα 1984, εκδ. Γραμμή). Κριτική των επιλογών της ελληνοκυπριακής ηγεσίας από τον γνωστό ελληνοκύπριο διανοούμενο, τέως γενικό γραμματέα του ΑΚΕΛ και εκλεγμένο δήμαρχο Λευκωσίας.

Μενέλαος Αλεξανδράκης, Βύρων Θεοδωρόπουλος & Ευστάθιος Λαγάκος "Το Κυπριακό, 1950-1974. Μια ενδοσκόπηση" (Αθήνα 1987, εκδ. Ευρωεκδοτική). Αυτοκριτική ανάλυση των "λαθών" της περιόδου, από τρεις έλληνες πρέσβεις που υπηρέτησαν στο νησί και σε αρμόδιες διευθύνσεις της Αθήνας.

Μακάριος Δρουσιώτης "Από τη Ζυρίχη στον Αττίλα" ("Ελευθεροτυπία" 21-24/7/97). Η πορεία προς την απόπειρα συνταγματικής αναθεώρησης, μέσα από τα βρετανικά κυρίως αρχεία. Αποκαλυπτικά στοιχεία για την αγγλική ενθάρρυνση προς το Μακάριο, παρά τις τουρκικές προειδοποιήσεις.

ΔΕΙΤΕ
Το τείχος μας/ Duvarmiz των Νιαζί Κιζιλγιουρέκ & Παννίκου Χρυσάνθου (1996). Ντοκιμαντέρ για την κυπριακή τραγωδία, μέσα από το βλέμμα των ανθρώπων -Τουρκοκυπρίων κι Ελληνοκυπρίων- που βίωσαν το δράμα της αλληλοσφαγής και υπέστησαν τις συνέπειες των εκατέρωθεν "εθνικών σχεδιασμών".

ΜΠΕΡΤΟΛΤ ΜΠΡΕΧΤ. Ψυχαγωγικό ή διδακτικό θέατρο;

Ελπίζω στους σεισμούς που μέλλονται να’ρθουν (ΜΠΕΡΤΟΛΤ ΜΠΡΕΧΤ)
Ο Μπέρτολτ Μπρεχτ γεννήθηκε το 1898 στο Άουγκσμπουργκ και πέθανε το 1956 στο Βερολίνο. Γιος διευθυντή εργοστασίου. Τελείωσε το γυμνάσιο το 1917 και μπήκε στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου για να σπουδάσει φιλολογία, φιλοσοφία και ιατρική, αλλά άφησε τις σπουδές για να αφοσιωθεί στο θέατρο. Το 1924 δούλεψε στο Ντόιτσες Τίατερ του Βερολίνου υπό τη διεύθυνση του Μαξ Ράινχαρτ. Άρχισε να φοιτά στη Μαρξιστική Εργατική Σχολή και μελέτησε διαλεκτικό υλισμό. Το 1928 παντρεύτηκε την Έλεν Βάιγκελ. Με την άνοδο του Χίτλερ, αυτοεξορίστηκε: από το 1933 – 1947 έζησε στην Ελβετία, τη Δανία, τη Σουηδία, τη Φινλανδία και τις ΗΠΑ. Εξέδωσε στη Μόσχα, μαζί με άλλους Γερμανούς συγγραφείς το περιοδικό «Ντας Βορτ». Μετά τον πόλεμο εγκαταστάθηκε στη ΓΛΔ και με την Ε. Βάιγκελ ίδρυσαν (1949) το Μπερλίνερ Ανσάμπλ. Το 1950 εκλέχτηκε μέλος της Ακαδημίας Τεχνών. Έργα του: Ο Θρύλος του νεκρού στρατιώτη (1918), Βάαλ (1918), Τύμπανα μέσα στη νύχτα (1922), Στη ζούγκλα των πόλεων (1924), Ποιήματα της τσέπης (1926), Οικιακή συλλογή (1927), Ο άντρας είναι άντρας, Μαχαγκόνι (1927), Όπερα της πεντάρας (1928), Η πτήση των Λίντμπεργκς (1929), Αυτός που λέει «ναι» κι αυτός που λέει «όχι» (1930), Το ανώτερο μέτρο (1930), Η εξαίρεση και ο κανόνας (1930), Η Αγία Ιωάννα των Σφαγείων (1930) Η μάνα (1933) Οι οράτιοι και οι κουριάτιοι (1934), Το μυθιστόρημα της πεντάρας (1934) Τα όπλα της κυρά – Καράρ (1937), Τρόμος και αθλιότητα του Τρίτου Ράιχ (1938), Ποιήματα του Σβέντμποργκ (1939), Μάνα κουράγιο (1939), Η ζωή του Γαλιλέο (1939), Ο καλός άνθρωπος του Σετσουάν (1940), Ο κύριος Πουντίλα και ο υπηρέτης του Ματί (1940), Η άνοδος του Αρτούρο Ούι (1941), Ο καυκασιανός κύκλος με την κιμωλία (1944), Ο Σβέικ στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (1944), Οι μέρες της Κομμούνας (1947). Το συνολικό του έργο εκδόθηκε σε μια τριαντάτομη έκδοση. Τιμήθηκε με το Εθνικό Βραβείο της ΓΛΔ το 1951 και με το Βραβείο Λένιν για την Ειρήνη το 1954.
Ψυχαγωγικό ή διδακτικό θέατρο;
του Bertolt Brecht
(μετάφραση Τάσος Κυπριανίδης και Γιάννης Μηλιός)
Αν πριν από μερικά χρόνια μιλούσε κάποιος για μοντέρνο θέατρο, θα αναφερόταν στο θέατρο της Μόσχας, της Νέας Υόρκης και του Βερολίνου. Θα ανέφερε ενδεχομένως και τη μια ή την άλλη παράσταση του Jouvet στο Παρίσι ή του Cochran στο Λονδίνο, ή τη Habima του Dybuk, που στην πραγματικότητα ανήκει επίσης στο ρωσικό θέατρο, εφόσον σκηνοθέτης της ήταν ο Wachtangow. Όμως, συνολικά ιδωμένο, μόνο τρεις ήταν οι θεατρικές πρωτεύουσες, αναφορικά με το μοντέρνο θέατρο.
Τα ρωσικά, αμερικανικά και γερμανικά θέατρα διέφεραν πολύ σημαντικά μεταξύ τους, αλλά ταυτίζονταν στο γεγονός ότι ήταν μοντέρνα, δηλαδή εισήγαγαν τεχνικούς και καλλιτεχνικούς νεωτερισμούς. Κατά μια συγκεκριμένη έννοια μάλιστα κατέληγαν σε ομοιότητες στο στιλιστικό μέρος, και ο λόγος είναι ότι αφενός μεν η τεχνική είναι διεθνής (όχι μόνο κατά το σκέλος της τεχνικής που απαιτείται άμεσα για τη σκηνή, αλλά και όσον αφορά όλα εκείνα που ασκούν επίδραση επάνω της, όπως είναι για παράδειγμα ο κινηματογράφος), αφετέρου δε πρόκειται για μεγάλες προοδευτικές πόλεις σε μεγάλες βιομηχανικές χώρες. Κατά το εντελώς πρόσφατο χρονικό διάστημα, το θέατρο του Βερολίνου φάνηκε να κατέχει την ηγετική θέση στις προηγμένες καπιταλιστικές χώρες. Το στοιχείο που είναι κοινό στο μοντέρνο θέατρο βρήκε στο θέατρο του Βερολίνου, για κάποιο χρονικό διάστημα, τη δυναμικότερη και προς το παρόν ωριμότερη έκφρασή του.
Η τελευταία φάση του θεάτρου του Βερολίνου, που όπως είπαμε απλώς εκφράζει με τον πιο καθαρό τρόπο την τάση εξέλιξης του μοντέρνου θεάτρου, ήταν το επονομαζόμενο επικό θέατρο. Οτιδήποτε αναφερόταν ως σύγχρονο θέατρο, ή θέατρο-Piscator, ή διδακτικό θέατρο, ανήκει στο επικό θέατρο.

Το επικό θέατρο

Η έννοια "επικό θέατρο" φαινόταν σε πολλούς ως εσωτερικά αντιφατική, επειδή, κατά με το παράδειγμα του Αριστοτέλη, η επική και η δραματική μορφή της διήγησης ενός μύθου εθεωρούντο θεμελιωδώς διαφορετικές μεταξύ τους. Μάλιστα, η διαφορά μεταξύ των δυο μορφών δεν αναγόταν σε καμιά περίπτωση μόνο στο γεγονός ότι η μια μορφή παρουσιαζόταν από ανθρώπους με σάρκα και οστά, ενώ η άλλη χρησιμοποιούσε το βιβλίο. Έργα επικά, όπως εκείνα του Ομήρου ή των Μελωδών του Μεσαίωνα ήταν επίσης θεατρικές παραστάσεις, ενώ Δράματα όπως ο "Φάουστ" του Γκαίτε και ο "Μάνφρεντ" του Βύρωνα είναι γενικά αποδεκτό ότι απέκτησαν τη μέγιστη εμβέλειά τους ως βιβλία. Η διαφορά μεταξύ της δραματικής και της επικής μορφής αναγνωριζόταν ήδη από τον Αριστοτέλη στο διαφορετικό τρόπο δόμησης, οι νόμοι της οποίας αποτελούσαν αντικείμενο δυο διαφορετικών κλάδων της Αισθητικής. Αυτή η δόμηση εξαρτιόταν από το διαφορετικό τρόπο με τον οποίο τα έργα παρουσιάζονταν στο κοινό, στη μια περίπτωση μέσω της σκηνής, στην άλλη με το βιβλίο, ενώ ανεξαρτήτως αυτού υπήρχε και "δραματικό στοιχείο" σε επικά έργα και "επικό στοιχείο" σε δραματικά έργα. Το αστικό μυθιστόρημα αναπτύσσει κατά τον προηγούμενο αιώνα αρκετό "δραματικό στοιχείο". Με αυτή την έννοια χαρακτηριζόταν η ισχυρή συγκεντρωτική δομή του μύθου, μια δυναμική σύμφωνα με την οποία τα μέρη του μύθου είναι εξαρτημένα το ένα από το άλλο. Αυτό που χαρακτήριζε το "δραματικό στοιχείο" ήταν ένα κάποιο πάθος στην εκφορά του λόγου και ο τονισμός της σύγκρουσης των αντιτιθέμενων δυνάμεων. Ο επικός Doeblin μας έδωσε ένα ειδοποιό χαρακτηριστικό, όταν είπε ότι το Επικό μπορεί, σε αντίθεση με το Δραματικό, να κοπεί -τρόπος του λέγειν- με το ψαλίδι σε κομμάτια, τα οποία θα διατηρηθούν παρά ταύτα ζωντανά.
Δεν πρόκειται να συζητήσουμε εδώ με ποιο τρόπο διαλύθηκε η ακαμψία των αντιθέσεων μεταξύ Δραματικού και Επικού, οι οποίες για πολύ καιρό εθεωρούντο αγεφύρωτες. Αρκεί να σημειώσουμε ότι και μόνο από τα επιτεύγματα της τεχνικής δόθηκε η σκηνική δυνατότητα να ενσωματωθούν αφηγηματικά στοιχεία στη δραματική παρουσίαση. Η δυνατότητα της προβολής, η μεγαλύτερη ευχέρεια μετατροπών στη σκηνή με τη χρήση μηχανών, ο κινηματογράφος ολοκλήρωσαν τον εξοπλισμό της σκηνής, και μάλιστα σε μια χρονική στιγμή, στην οποία οι σημαντικότερες εξελίξεις μεταξύ των ανθρώπων δε μπορούσαν πλέον να παρασταθούν απλουστευμένα, με την προσωποποίηση των κινητηρίων δυνάμεων ή την υπαγωγή των ατόμων σε αόρατες μεταφυσικές δυνάμεις.
Για την κατανόηση των εξελίξεων ήταν αναγκαίο να προβληθεί η σημασία του περιβάλλοντος εντός του οποίου ζουν οι άνθρωποι.
Το περιβάλλον αυτό παρουσιαζόταν βεβαίως και στο έως σήμερα Δράμα, όχι όμως ως αυτοδύναμο στοιχείο, αλλά από τη σκοπιά της κεντρικής μορφής του δράματος. Προέκυπτε από την αντίδραση του ήρωα προς αυτό. Το περιβάλλον ήταν ορατό όπως είναι ορατή η καταιγίδα, όταν βλέπουμε στην επιφάνεια της θάλασσας τα πλοία να ανοίγουν τα πανιά τους και τα πανιά τους να λυγίζουν. Όμως στο επικό θέατρο, το περιβάλλον έπρεπε να εμφανίζεται πλέον αυτοδύναμο.
Η σκηνή άρχισε να διηγείται. Ο αφηγητής δεν έλειπε πλέον μαζί με τον τέταρτο τοίχο. Δεν είναι μόνο ότι το υπόβαθρο-περιβάλλον λάμβανε μέρος σε όσα εξελίσσονταν στη σκηνή, με την ανάκληση στη μνήμη σε μεγάλους πίνακες άλλων ταυτόχρονων εξελίξεων σε άλλες τοποθεσίες, με την επιβεβαίωση ή διάψευση των λόγων ορισμένων προσώπων μέσω προβαλλόμενων τεκμηρίων, με την παράθεση συγκεκριμένων αριθμών που καθιστούν αντιληπτές δια των αισθήσεων κάποιες αφηρημένες συνομιλίες, με την κοινοποίηση αριθμών και προτάσεων σχετικά με παραστατικά εκτιθέμενες, αλλά ασαφείς ως προς το νόημά τους διεργασίες. Είναι ακόμη ότι και οι ηθοποιοί δεν ολοκλήρωναν τη μεταμόρφωσή τους, αλλά διατηρούσαν απόσταση προς τη μορφή που παρίσταναν, ακόμη απαιτούσαν με σαφήνεια τη διατύπωση κριτικής.

Καμία πλευρά δεν άφηνε πλέον περιθώριο στο θεατή να αφεθεί άκριτα (και πρακτικά χωρίς συνέπειες) σε βιώματα, με την απλή αισθαντική ταύτιση με πρόσωπα του δράματος. Η παράσταση εξέθετε τα υλικά και τις διεργασίες σε μια διαδικασία αλλοτρίωσης. Μια διαδικασία αποξένωσης, που είναι αναγκαία προκειμένου να γίνει εφικτή η κατανόηση. Καθετί το "αυτονόητο" απλά δεν διεκδικεί την κατανόηση.
Το "φυσιολογικό" όφειλε να αποκτήσει τη δυναμική του ασυνήθιστου-αξιοπρόσεκτου (αuffaelig). Μόνο έτσι μπορούσαν να αναδειχθούν οι νόμοι αίτιου και αποτελέσματος. Η δράση των ανθρώπων θα έπρεπε ταυτόχρονα να είναι όπως είναι και παράλληλα να μπορούσε να είναι αλλιώς. Αυτές ήταν μεγάλες αλλαγές.

[...] Ο θεατής του δραματικού θεάτρου λέει: Ναι, αυτό το έχω ήδη αισθανθεί. Έτσι είμαι και εγώ. Είναι απόλυτα φυσικό. Θα είναι έτσι πάντα. Ο πόνος αυτού του ανθρώπου με συγκλονίζει γιατί δεν υπάρχει διέξοδος για αυτόν. Πρόκειται για μεγάλη τέχνη: όλα είναι αυτονόητα. Κλαίω με τους κλαίοντες, γελάω με αυτούς που γελάνε.
[...] Ο θεατής του επικού θεάτρου λέει: Αυτό δεν θα το σκεφτόμουνα. Δεν μπορεί να γίνεται έτσι. Είναι εξαιρετικά ασυνήθιστο (auffaelig), σχεδόν απίστευτο. Πρέπει να σταματήσει. Ο πόνος αυτού του ανθρώπου με συγκλονίζει επειδή παρόλα αυτά θα υπήρχε διέξοδος για αυτόν. Πρόκειται για μεγάλη τέχνη: τίποτε δεν είναι αυτονόητο. Γελάω για τους κλαίοντες και κλαίω για αυτούς που γελάνε.

Το διδακτικό θέατρο

Η σκηνή άρχισε να λειτουργεί διδακτικά.

Το πετρέλαιο, ο πληθωρισμός, ο πόλεμος, οι κοινωνικοί αγώνες, η οικογένεια, η θρησκεία, τα σιτηρά, η εμπορία σφαγμένων ζώων αποτέλεσαν αντικείμενο θεατρικής αναπαράστασης. O χορός διαφώτιζε το θεατή για καταστάσεις πραγμάτων που του ήταν άγνωστες. Κινηματογραφικά έργα έδειχναν σε μοντάζ γεγονότα σε όλο τον κόσμο. Προβολές έδειχναν στατιστικό υλικό. Με την προώθηση του "υπόβαθρου" στο προσκήνιο, η πράξη των ανθρώπων εκτίθετο σε κριτική. Δειχνόταν ο ορθός και ο εσφαλμένος τρόπος δράσης. Δείχνονταν άνθρωποι που ήξεραν τι έκαναν, και άνθρωποι που δεν ήξεραν. Το θέατρο έγινε υπόθεση των φιλοσόφων, εκείνων όμως των φιλοσόφων που επιθυμούσαν όχι μόνο να ερμηνεύσουν τον κόσμο αλλά και να τον αλλάξουν. Υπήρχε λοιπόν φιλοσοφικός στοχασμός, άρα και διδασκαλία. Τι έγινε λοιπόν με την ψυχαγωγία; Κάθισε λοιπόν ο άνθρωπος πάλι στα θρανία, τον αντιμετώπισαν ως αναλφάβητο; Θα έπρεπε να δίνει κανείς εξετάσεις και να παίρνει ελέγχους;
Κατά γενική ομολογία υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στη μάθηση και την ψυχαγωγία. Το πρώτο μπορεί να είναι χρήσιμο, αλλά μόνο το τελευταίο είναι ευχάριστο. Οφείλουμε λοιπόν να προασπίσουμε το επικό θέατρο απέναντι στην υποψία ότι είναι μια εξαιρετικά δυσάρεστη, άχαρις και κουραστική υπόθεση.
Θα μπορούσαμε να πούμε λοιπόν κατ' αρχάς απλώς ότι η αντίθεση ανάμεσα στη μάθηση και την ψυχαγωγία δεν είναι κατ' ανάγκην εκ φύσεως δεδομένη, δεν υφίστατο ανέκαθεν ούτε θα υπάρχει εσαεί.
Η μάθηση που γνωρίζουμε από το σχολείο, από τις προετοιμασίες για την επαγγελματική ζωή είναι χωρίς αμφιβολία μια κοπιαστική υπόθεση. Ας λάβουμε όμως υπόψη κάτω από ποιες συνθήκες και για ποιο σκοπό γίνεται κάτι τέτοιο. Πρόκειται στην ουσία για μια αγορά. Η γνώση είναι ένα εμπόρευμα. Αποκτάται με το στόχο να μεταπωληθεί. Όλοι εκείνοι που έφυγαν οριστικά από τα θρανία, πρέπει να συνεχίσουν να μαθαίνουν, ας χρησιμοποιήσουμε αυτή την έκφραση, με απόλυτη μυστικότητα. Διότι όποιος ομολογεί ότι έχει ανάγκη περαιτέρω μαθήσεως, απαξιώνεται ως άτομο που δεν γνωρίζει αρκετά. Επιπροσθέτως, η ωφέλεια της μάθησης περιορίζεται σημαντικά από παράγοντες που είναι εκτός του πεδίου βούλησης του διδασκομένου. Υπάρχει και η ανεργία έναντι της οποίας ουδεμία γνώση προστατεύει. Υπάρχει ο καταμερισμός εργασίας που καθιστά περιττή και αδύνατη τη συνολική-ολοκληρωμένη γνώση. Η μάθηση ανήκει από πολλές πλευρές στην προσπάθεια εκείνων που προχωρούν χωρίς καμιά δυσκολία. Δεν είναι η πολλή γνώση που φέρνει την εξουσία, αλλά μόνο μέσω της εξουσίας αποκτάται η πολλή γνώση. Η μάθηση διαδραματίζει πολύ διαφορετικό ρόλο για τα διάφορα κοινωνικά στρώματα. Υπάρχουν στρώματα που δεν μπορούν να διανοηθούν μια βελτίωση της κατάστασής τους, γιατί αυτή τους φαίνεται αρκετά καλή για λόγου τους. Όπως και αν πάνε τα πράγματα με το πετρέλαιο, αυτοί κερδίζουν. Και αισθάνονται κάπως περασμένη την ηλικία τους. Δεν πρόκειται να έρθουν πολλά χρόνια ακόμα. Γιατί λοιπόν να μάθουν και άλλα πράγματα; Έχουν ήδη πει την τελευταία λέξη τους. Υπάρχουν όμως και κοινωνικά στρώματα, που "δεν ήρθαν ακόμα στα πράγματα", που δεν είναι ικανοποιημένα με την κατάσταση, που έχουν τεράστιο πρακτικό συμφέρον να μάθουν, που θέλουν οπωσδήποτε να προσανατολιστούν, που γνωρίζουν ότι χωρίς τη μάθηση είναι χαμένα. Είναι οι καλύτεροι και πιο διψασμένοι για μάθηση μαθητές. Τέτοιες διαφορές υπάρχουν και ανάμεσα σε χώρες και λαούς. Το κέφι για μάθηση εξαρτάται λοιπόν από πολλά πράγματα, ενώ υπάρχει μάθηση όλο ενδιαφέρον, μάθηση που τέρπει και αγωνιστική μάθηση.
Εάν δεν υπήρχε τέτοια μάθηση που τέρπει, τότε το θέατρο δεν θα ήταν, από την ίδια τη δομή του, σε θέση να διδάσκει.
Το θέατρο παραμένει θέατρο, ακόμη και αν είναι διδακτικό θέατρο. Και αν είναι καλό θέατρο, τότε επίσης τέρπει.

Θέατρο και επιστήμη

Τι σχέση έχει όμως η επιστήμη με την τέχνη; Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι η επιστήμη μπορεί να τέρπει, αλλά δεν προσιδιάζουν στο θέατρο όλα όσα τέρπουν.

Όποτε υπέδειξα τις ανεκτίμητες υπηρεσίες που μπορεί να προσφέρει η σύγχρονη επιστήμη, αν χρησιμοποιηθεί σωστά, στην τέχνη, και ειδικότερα στο θέατρο, λάμβανα ως απάντηση ότι η επιστήμη και η τέχνη είναι δυο πολύτιμες, αλλά τελείως διαφορετικές περιοχές ανθρώπινης δραστηριότητας. Πρόκειται φυσικά για τρομακτική κοινοτοπία, και καλά θα κάναμε να βεβαιωθούμε πολύ γρήγορα ότι είναι απόλυτα ορθή, όπως και οι περισσότερες κοινοτοπίες. Τέχνη και η επιστήμη δρουν με πολύ διαφορετικό τρόπο, σύμφωνοι. Οφείλω εντούτοις να παραδεχθώ, όσο άσχημα κι αν ακούγεται, ότι χωρίς τη χρήση κάποιας δόσης επιστήμης δεν τα καταφέρνω ως καλλιτέχνης. Τούτο μπορεί να εγείρει αμφιβολίες σε πολλούς αναφορικά με τις καλλιτεχνικές ικανότητές μου, διότι έχουν συνηθίσει να βλέπουν τους συγγραφείς, σαν κάποια μοναδικά και μάλλον υπερφυσικά όντα, που με μια αληθινά θεία βεβαιότητα αντιλαμβάνονται πράγματα που άλλοι μπορούν να αντιληφθούν μόνο με πολύ κόπο και προσπάθεια. Φυσικά είναι δυσάρεστο να αναγκαστεί να ομολογήσει κανείς ότι δεν ανήκει σε αυτούς τους ευλογημένους. Αλλά πρέπει να το ομολογήσει. Οφείλουμε ακόμη να απορρίψουμε την εκδοχή ότι οι προαναφερθείσες επιστημονικές ενασχολήσεις είναι κάτι που θα μπορούσε να το συγχωρήσει κανείς σ’ ένα καλλιτέχνη, διότι πρόκειται για παράπλευρες ασχολίες που αναλαμβάνονται στη σχόλη, μετά το τέλος της δουλειάς. Γνωρίζουμε βεβαίως ότι και ο Γκαίτε ασχολείτο με Φυσική Ιστορία, και ο Σίλερ με Ιστορία, αλλά υποθέτουμε ότι το έκαναν από ιδιοτροπία. Δεν θέλω να κατηγορήσω χωρίς στοιχεία αυτούς τους δυο ότι είχαν ανάγκη αυτές τις επιστήμες για την ποίησή τους, δεν επιθυμώ να δικαιολογήσω τον εαυτό μου χρησιμοποιώντας τους, αλλά θα πρέπει να πω ότι εγώ έχω ανάγκη τις επιστήμες. Θα πρέπει μάλιστα να παραδεχθώ ότι βλέπω καχύποπτα διάφορους ανθρώπους, για τους οποίους γνωρίζω ότι δεν βρίσκονται στο ύψος της επιστημονικής γνώσης. Δηλαδή ανθρώπους που τραγουδούν όπως τραγουδούν τα πουλιά, ή όπως εικάζεται ότι τραγουδούν τα πουλιά. Με αυτό δεν θέλω να πω ότι απορρίπτω ένα όμορφο ποίημα για τη γεύση του ψαριού ή για την απόλαυση ενός ναυτικού ταξιδιού, επειδή ο συγγραφέας του δεν έχει σπουδάσει γαστρονομία ή ναυτική επιστήμη. Η γνώμη μου είναι όμως ότι οι άνθρωποι που δεν χρησιμοποιούν όλα τα βοηθητικά μέσα για την κατανόηση των μεγάλων σύνθετων διεργασιών που συντελούνται στον κόσμο, δεν μπορούν να τύχουν ιδιαίτερης αναγνώρισης.
Ας υποθέσουμε ότι πρέπει να παραστήσουμε μεγάλα πάθη ή διαδικασίες που επηρεάζουν τη μοίρα των λαών. Τέτοιο πάθος θεωρείται σήμερα για παράδειγμα ο πόθος για την εξουσία. Αν υποθέσουμε ότι ένας συγγραφέας "αισθάνεται" αυτή την ορμή και θέλει να βάλει κάποιον άνθρωπο να επιδιώξει με μανία την εξουσία, τότε πώς είναι δυνατό να μεταδώσει την εμπειρία ενός εξαιρετικά πολύπλοκου μηχανισμού, μέσα στον οποίο διεξάγεται σήμερα ο αγώνας για την εξουσία; Αν ο ήρωάς του είναι πολιτικός, πώς ασκείται η πολιτική, αν είναι επιχειρηματίας, πώς προωθούνται οι επιχειρηματικές δραστηριότητες; Και βέβαια υπάρχουν ποιητές που με παθιασμένο ενδιαφέρον εκπληρώνουν ειδικά επιχειρηματικές και πολιτικές δραστηριότητες, πολύ περισσότερο από όσο μπορεί να εκπληρώνεται η φιλαρχία των μεμονωμένων ατόμων. Πώς θα μπορέσουν να αποκτήσουν τις αναγκαίες γνώσεις; Με το να περιφέρονται και να έχουν τα μάτια τους ανοιχτά, δεν πρόκειται να αποκτήσουν αρκετή εμπειρία, όσο και αν αυτό θα ήταν σε κάθε περίπτωση καλύτερο από το να γουρλώνουν τα μάτια τους σαν σε κατάσταση τρέλας! Η ίδρυση μιας εφημερίδας όπως ο "Λαϊκός Παρατηρητής" ή μιας επιχείρησης όπως η Standard Oil είναι μια αρκετά πολύπλοκη υπόθεση, και τα πράγματα αυτά δεν είναι σίγουρα παιχνιδάκι για κανέναν. Ένα σημαντικό πεδίο για τον ενασχολούμενο με το Δράμα είναι η ψυχολογία. Υποθέτει κανείς ότι ένας συγγραφέας, αν όχι ένας συνηθισμένος άνθρωπος, θα ήταν σε θέση χωρίς ιδιαίτερη διδασκαλία να ανιχνεύσει τα αίτια που οδηγούν έναν άνθρωπο στο φόνο. Θα πρέπει να είναι σε θέση να δώσει "εξ ιδίων" μια εικόνα για την ψυχική κατάσταση ενός δολοφόνου. Υποτίθεται ότι αρκεί σε μια τέτοια περίπτωση να πραγματοποιήσει μια ενδοσκόπηση, ενώ υπάρχει βέβαια και η φαντασία ... Για μια σειρά από λόγους δεν μπορώ να επαφίεμαι πλέον σε αυτή τη βολική ελπίδα, ότι μπορώ να τα καταφέρνω τόσο άνετα. Όπως ακριβώς ένας συνηθισμένος δικαστής στην έκδοση της απόφασης, έτσι και εγώ δε μπορώ χωρίς άλλες προϋποθέσεις να αποκτήσω επαρκή εικόνα για την ψυχική κατάσταση ενός δολοφόνου. Η σύγχρονη ψυχολογία, από την ψυχανάλυση έως το μπιχεβιορισμό, μου παρέχει τις γνώσεις, που με βοηθούν να διαμορφώσω μια ολότελα διαφορετική κρίση για την περίπτωση, ιδιαίτερα αν λάβω υπόψη τα συμπεράσματα της κοινωνιολογίας και δεν παραβλέψω την οικονομία και την ιστορία. Θα πει κανείς όμως ότι έτσι περιπλέκονται τα πράγματα. Εδώ θα απαντήσω ότι τα πράγματα είναι περίπλοκα. Πιθανώς θα μπορέσουν ορισμένοι να πειστούν και θα συμφωνήσουν μαζί μου ότι ένας ολόκληρος σωρός έργων είναι έργα σε μεγάλο βαθμό πρωτόγονα. Όμως θα θέσουν και πάλι με ανησυχία το ερώτημα: Μήπως μια τέτοια θεατρική βραδιά μετατραπεί σε αγχωτικό γεγονός; Η απάντηση είναι αρνητική.

Οποιαδήποτε γνώση και αν περιέχεται στην ποίηση οφείλει να έχει πλήρως μετασχηματιστεί σε ποίηση. Η αξιοποίησή της ικανοποιεί ακριβώς εκείνη την απόλαυση η οποία προκαλείται από το ποιητικό στοιχείο. Έτσι, ακόμη και αν δεν ικανοποιείται εκείνη η απόλαυση που προάγεται από το επιστημονικό στοιχείο, εντούτοις απαιτείται μια κλίση προς μια βαθύτερη διείσδυση στα πράγματα, μια επιθυμία να γίνει κατανοητός ο κόσμος. Και τούτο προκειμένου να διασφαλιστεί από τους ποιητές ότι τα ποιητικά τους πονήματα θα δημιουργήσουν απόλαυση, σε μια εποχή που είναι η εποχή των μεγάλων επινοήσεων και ανακαλύψεων.

Είναι το επικό θέατρο κάτι σαν ένα «σχολείο ηθικής»;

Σύμφωνα με τον Friedrich Schiller πρέπει το θέατρο να είναι ένα σχολείο ηθικής. Όταν ο Schiller διατύπωνε αυτή την απαίτηση δεν του περνούσε καν από το μυαλό ότι με το να ηθικολογεί από σκηνής θα μπορούσε να διώξει το κοινό από το θέατρο. Την εποχή εκείνη το κοινό δεν είχε τίποτε να προσάψει εναντίον της ηθικολογίας. Μόνο αργότερα τον απεκάλεσε κοροϊδευτικά ο Friedrich Nietzsche σαλπιγκτή της ηθικής από το Saeckingen. Ο Nietzsche θεωρούσε την ενασχόληση με την ηθική μια άθλια υπόθεση, ο Schiller την έβλεπε σαν μια υπόθεση που έτερπε. Για αυτόν δεν υπήρχε τίποτα που να δημιουργεί μεγαλύτερη ευχαρίστηση και ικανοποίηση από την έκθεση ιδανικών. Ήταν η εποχή που ο αστισμός διαμόρφωνε τις ιδέες του έθνους. Το να διαρρυθμίζεις το σπίτι σου, να εγκωμιάζεις τα ρούχα σου, να ζητάς να εξαργυρώσεις τις επιταγές σου είναι κάτι που τέρπει πολύ. Αντίθετα το να μιλάς για την παρακμή του σπιτιού σου, να πρέπει να πουλήσεις τα παλιά σου ρούχα, να πληρώσεις τους λογαριασμούς σου, είναι μία άθλια υπόθεση, και έτσι είδε το ζήτημα ο Friedrich Nietzsche ένα αιώνα αργότερα. Ήταν άσχημο το να μιλάς για ηθική και επομένως επίσης για τον παλιό Friedrich.
Ακόμα και απέναντι στο επικό θέατρο προσήψαν πολλοί τον ισχυρισμό ότι ηθικολογεί σε μεγάλο βαθμό. Στην περίπτωση του επικού θεάτρου, όμως, οι ηθικές συζητήσεις έρχονταν πάντα σε δεύτερη θέση. Ήθελε περισσότερο να μελετήσει παρά να ηθικολογήσει. Πράγματι μελέτησε, και κατόπιν έφτασε στα δυσάρεστα: την ηθική της Ιστορίας. Δεν μπορούμε βεβαίως να ισχυριστούμε ότι εκκινήσαμε από μόνη την επιθυμία για μελέτη και ότι αφού μελετήσαμε τα πράγματα, χωρίς να έχουμε κανένα άλλο φανερό σκοπό, στη συνέχεια εκπλαγήκαμε πλήρως από τα αποτελέσματα της μελέτης μας. Χωρίς αμφιβολία αναδύονταν στο περιβάλλον μας επώδυνες ασυμφωνίες και καταστάσεις που ήταν δύσκολο να τις ανεχθεί κανείς -και αυτό μάλιστα όχι απλώς ως συνέπεια ηθικών συλλογισμών. Την πείνα, το κρύο και την καταπίεση μπορεί κανείς δύσκολα να τα ανεχθεί, κι όχι μόνο ως συνέπεια ηθικών συλλογισμών. Όμως ο σκοπός της αναζήτησής μας δεν ήταν να εγείρουμε ηθικές επιφυλάξεις εναντίον συγκεκριμένων καταστάσεων (παρότι τέτοιες επιφυλάξεις δημιουργούνται εύκολα, καίτοι όχι σε όλους τους ακροατές -για παράδειγμα τέτοιες επιφυλάξεις δημιουργούνται σπάνια σε εκείνους από τους ακροατές που αποκομίζουν κέρδος από τις καταστάσεις στις οποίες αναφερόμαστε!). Σκοπός των αναζητήσεών μας ήταν το να καταστήσουμε διαθέσιμα τα μέσα, με τα οποία θα μπορούσαν να παραμεριστούν οι δύσκολα ανεκτές καταστάσεις στις οποίες αναφερόμαστε. Δεν μιλήσαμε επομένως στο όνομα της ηθικής αλλά στο όνομα αυτών που ζημιώνονται. Πρόκειται για δύο διαφορετικά πράγματα, διότι συχνά χρησιμοποιούνται ηθικές αναφορές για να λεχθεί σε όσους ζημιώνονται ότι θα έπρεπε να συμβιβαστούν με την κατάσταση στην οποία βρίσκονται. Για τους ηθικολόγους αυτού του είδους, οι άνθρωποι πρέπει να υπάρχουν για την ηθική, όχι η ηθική για τους ανθρώπους.

Σε κάθε περίπτωση, από όσα λέχθηκαν γίνεται αντιληπτό σε ποιο βαθμό και με ποια έννοια είναι το επικό θέατρο ένα σχολείο ηθικής.

Μπορεί να κάνει κανείς παντού επικό θέατρο;

Από στιλιστική άποψη, το επικό θέατρο δεν είναι κάτι ιδιαίτερα καινούργιο. Με το χαρακτήρα της παρουσίασης που υιοθετεί και με τον τρόπο που τονίζει το καλλιτεχνικό στοιχείο συγγενεύει με το πανάρχαιο ασιατικό θέατρο. Διδακτικές τάσεις επιδείκνυε τόσο το μεσαιωνικό «παιχνίδι μυστηρίων»,<+>4<+> όσο και το κλασικό ισπανικό και ιησουΐτικο θέατρο. Αυτές οι μορφές θεάτρου αντιστοιχούσαν σε συγκεκριμένες τάσεις της εποχής τους και παρήλθαν με αυτές. Ακόμα και το σύγχρονο επικό θέατρο συνδέεται με συγκεκριμένες τάσεις. Δεν μπορεί κατά κανένα τρόπο να γίνει οπουδήποτε. Τα περισσότερα μεγάλα έθνη δεν προκρίνουν τη συζήτηση των προβλημάτων τους στο θέατρο. Το Λονδίνο, το Παρίσι, το Τόκιο και η Ρώμη χρησιμοποιούν τα θέατρά τους για άλλους σκοπούς. Μόνο σε λίγους τόπους και όχι για μεγάλο χρονικό διάστημα υπήρξαν μέχρι σήμερα οι ευνοϊκές συνθήκες για ένα επικό διδακτικό θέατρο. Στο Βερολίνο, την ανάπτυξη ενός τέτοιου θεάτρου εμπόδισε ενεργητικά ο φασισμός.
Το επικό θέατρο προϋποθέτει, εκτός από ένα συγκεκριμένο επίπεδο τεχνικής, μία ισχυρή κίνηση στην κοινωνική ζωή, η οποία να δημιουργεί ένα ενδιαφέρον για την ελεύθερη συζήτηση των ερωτημάτων της ζωής με σκοπό την επίλυσή τους, και η οποία να μπορεί να υπερασπιστεί αυτό το ενδιαφέρον ενάντια σε όλες τις αντιτιθέμενες τάσεις. Αποτελεί την ευρύτερη και πιο προχωρημένη προσπάθεια για ένα μοντέρνο θέατρο για το πλατύ κοινό, και έχει να υπερπηδήσει τεράστιες δυσκολίες, όπως και όλες οι ζωντανές δυνάμεις στις σφαίρες της πολιτικής, της φιλοσοφίας, της επιστήμης και της τέχνης.


1. Το κείμενο αυτό γράφτηκε γύρω στα 1936. Δημοσιεύθηκε στον τόμο Die Stuecke von Bertolt Brecht in einem Band, Suhrkamp Verlag, Frankfurt/M. 1992, σσ. 985-89, υπό τον τίτλο «Das epische Theater» (ΣτΜ).
2. Piscator-Βuehne: το θέατρο που ίδρυσε το Σεπτέμβριο του 1927 στην Nollendorfplatz του Βερολίνου ο σκηνοθέτης Erwin Piscator, σύντροφος της R. Luxemburg και του K. Liebknecht μέχρι το θάνατό τους (Ιανουάριος 1919) και διευθυντής του θεάτρου Volksbuehne του Βερολίνου στο διάστημα 1924-27. Οι θεατρικοί πειραματισμοί που εισήγαγε ο Piscator σηματοδότησαν μια τομή στα θεατρικά πράγματα του Βερολίνου, δημιούργησαν «σχολή», με αποτέλεσμα ο χαρακτηρισμός Piscator-Βuehne να χρησιμοποιείται και για άλλα θέατρα ή παραστάσεις που χρησιμοποιούσαν τεχνικές και πειραματισμούς ανάλογους με αυτούς του Piscator. Η Piscator-Βuehne απετέλεσε αντικείμενο κριτικής από τη μεριά της ηγεσίας του Κομμουνιστικού Κόμματος Γερμανίας (KPD), που θεωρούσε ότι το «προλεταριακό θέατρο» έπρεπε να βασίζεται σε απλούστερες μορφές και να έχει περισσότερο προπαγανδιστικό χαρακτήρα. Τελικά η Piscator-Βuehne της Nollendorfplatz χρεοκόπησε και έκλεισε το 1929 (ΣτΜ).
Alfred Doeblin: Ψυχίατρος, ποιητής και συγγραφέας. Ως ψυχίατρος εργάστηκε για το γερμανικό ΙΚΑ στην περιοχή της Frankfurter Allee (μετονομάστηκε σε Karl-Marx-Allee), μια φτωχή εργατική ζώνη, όπου έκανε κατ’ οίκον επισκέψεις σε ασθενείς. Περιέγραψε την εμπειρία του το 1923 σε ένα κείμενο που έφερε τον τίτλο Oestlich um den Alexanderplatz (Ανατολικά γύρω από την Alexanderplatz) και το οποίο δημοσιεύθηκε ως λογοτεχνικό ένθετο στην εφημερίδα Berliner Tageblatt (Αναδημοσιεύεται στο Alfred Doeblin: Die Vertreibung der Gespenster. Autobiographische Schriften, Berlin 1968, σσ. 250-258). Η εμπειρία αυτή τον ενέπνευσε για την έκδοση, το 1929, του μυθιστορήματος Berlin Alexanderplatz (ελλ. έκδοση «Οδυσσέας» 1987), που είναι και το γνωστότερο έργο του. Μετά την άνοδο του ναζισμού στην εξουσία κατέφυγε στις ΗΠΑ.
4. Κατά την πρώτη περίοδο των νεότερων χρόνων, οι θεατρικές παραστάσεις δίδονταν στους τέσσερις τοίχους κλειστών δωματίων ή αιθουσών, με την παρουσία αφηγητή, που επεξηγούσε στους θεατές την εξέλιξη της υπόθεσης του έργου. Με τη δημιουργία των σύγχρονων θεατρικών σκηνών καταργήθηκε ο «τέταρτος τοίχος» και ο αφηγητής (ΣτΜ).
5. Entfremdungsprozess: Διαδικασία αποξένωσης, αποστασιοποίηση (ΣτΜ).
6. Voelkischer Beobachter: Εφημερίδα του ναζιστικού Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος NSDAP.
7. «Παιχνίδι μυστηρίων»: θεατρική αναπαράσταση βιβλικών θεμάτων κατά το Μεσαίωνα (ΣτΜ).

Σπύρος Μελετζής, Αντίσταση στα βουνά, 1942-1944

Οι χαρακτηριστικές ασπρόμαυρες φωτογραφίες με αντάρτες και αντάρτισσες, που ανεβαίνουν στα βουνά, είναι έργα του Σπύρου Μελετζή (1906-2003).
Οι πρώτες φωτογραφίες του Σπύρου Μελετζή με θέμα το αντάρτικο χρονολογούνται από τον Αύγουστο του 1942, κατά τη διάρκεια της πορείας του στον Ολυμπο. Οι δεύτερες έγιναν στην Πελοπόννησο τον Σεπτέμβριο του 1943. Εναν χρόνο μετά, τον Φεβρουάριο του 1944, ως επίσημος πλέον φωτογράφος του ΕΑΜ, οργανώνει το τρίτο του ταξίδι στα βουνά, συγκεκριμένα στην Ευρυτανία και τη Θεσσαλία, με στόχο να φέρει εις πέρας, όπως αναφέρει ο ίδιος, «το μεγάλο χρέος μου, να απαθανατίσω τον αγώνα του ελληνικού λαού, που αγωνιζόταν για το ξεσκλάβωμα της Ελλάδας».
Ο Σπύρος Μελετζής γεννήθηκε στην Ιμβρο το 1906. Εκεί τελείωσε το δημοτικό και το σχολαρχείο. Οταν το νησί του παραχωρήθηκε στους Τούρκους, κατέφυγε στην Αλεξανδρούπολη κι από κει στην Αθήνα. Στην τέχνη τού σκοτεινού θαλάμου μυήθηκε από άξιους δασκάλους-καλλιτέχνες, όπως τον φωτογράφο των ανακτόρων Μπούκα και τον Γεραλή.
Την πρώτη του έκθεση με θέμα τη φύση της Ηπείρου την τόλμησε το 1938, στην πόλη των Ιωαννίνων. Μεταφέρθηκε στην Αθήνα, όπου εντυπωσίασε και απέσπασε επαινετικές κριτικές.
Στη συνέχεια, ο Μελετζής ταυτίστηκε με την Αντίσταση του ελληνικού λαού, φωτογραφίζοντας χαρακτηριστικές ιστορικές στιγμές, όπως την ίδρυση της ΠΕΕΑ, το Γενικό Στρατηγείο, τη Σχολή της Ρεντίνας, τις εργασίες του Εθνικού Συμβουλίου στις Κορυσχάδες.
Μετά τον πόλεμο συνεργάζεται με το ίδρυμα «Βασιλεύς Παύλος», για το οποίο φωτογραφίζει το Αγιον Ορος, τον Ολυμπο, τα Τέμπη, τις Κυκλάδες. Επί υπουργίας Κωνσταντίνου Καραμανλή τού ανατίθεται η φωτογράφηση όλων των δημόσιων έργων. Από το 1960 στρέφεται στη φωτογράφηση αρχαιοτήτων (αγαλμάτων, αρχαιολογικών χώρων, βυζαντινών μνημείων) και σε συνεργασία με την Ελένη Παπαδάκη συμμετέχει στην έκδοση οδηγών για το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και για τους αρχαιολογικούς χώρους των Δελφών, της Ολυμπίας, της Επιδαύρου, της Κορίνθου, των Μυκηνών, της Ρόδου.
Κορυφαίες στιγμές τής σταδιοδρομίας του θεωρούνται η προσωπική του έκθεση με θέμα την Ελλάδα στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Βιέννης (1993) και η τιμητική διάκριση με τον Σταυρό του Φοίνικος από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας (1995). Εξέδωσε τα λευκώματα: «Με τους αντάρτες στα βουνά» (1974), ένα βιβλίο με θέμα τον Ολυμπο (1987) και την «Ιμβρο», με τη συνεργασία των ανιψιών του, Μαριάννας Αγγελοπούλου και Ελένης Αιματίδου-Αργυρίου (1997).

Σάββατο, 21 Μαρτίου 2009

Ηλεκτρονική υγεία

Ο όρος "ηλεκτρονική υγεία" (eHealth) καλύπτει ένα ευρύ φάσμα εργαλείων βασισμένων στις τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών που στοχεύουν στην καλύτερη πρόληψη, διάγνωση, θεραπεία, παρακολούθηση και διαχείριση της υγείας και του τρόπου ζωής.
Η ηλεκτρονική υγεία περιλαμβάνει τη συνεργασία μεταξύ ασθενών και φορέων παροχής υγειονομικών υπηρεσιών, την ανταλλαγή δεδομένων μεταξύ διαφόρων ιδρυμάτων και την επικοινωνία μεταξύ ασθενών ή απασχολουμένων στον τομέα της υγείας· περιλαμβάνει επίσης δίκτυα πληροφοριών για την υγεία, ηλεκτρονικά μητρώα υγείας, υπηρεσίες τηλεϊατρικής και ατομικά ενδυτά και φορητά επικοινωνούντα συστήματα για την παρακολούθηση και στήριξη των ασθενών.
Τα εργαλεία ηλεκτρονικής υγείας παρέχουν, για παράδειγμα, πρόσβαση σε πληροφορίες για την υγεία που μπορούν να σώσουν ζωές, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό λόγω της ολοένα μεγαλύτερης διασυνοριακής κυκλοφορίας πολιτών και ασθενών. Η ηλεκτρονική υγεία μπορεί να αποφέρει σημαντικά οφέλη σε ολόκληρη την κοινωνία, βελτιώνοντας την πρόσβαση στην παρεχόμενη περίθαλψη καθώς και την ποιότητά της. Επιπλέον, συμβάλλει στην ανάπτυξη συστημάτων υγείας προσανατολισμένων στον πολίτη και στην εν γένει αποτελεσματικότητα, αποδοτικότητα και βιωσιμότητα του τομέα της υγείας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί τη δημιουργία ενός "ευρωπαϊκού χώρου ηλεκτρονικής υγείας", συντονίζοντας δράσεις και διευκολύνοντας τη συνέργεια μεταξύ συναφών πολιτικών και ενδιαφερομένων φορέων με στόχο την εξεύρεση καλύτερων λύσεων, την αποφυγή του κατακερματισμού της αγοράς και τη διάδοση ορθών πρακτικών. Ειδικότεροι στόχοι της είναι η δημιουργία ενός συστήματος ηλεκτρονικών μητρώων υγείας με τη στήριξη της ανταλλαγής πληροφοριών και της τυποποίησης· η ανάπτυξη δικτύων ανταλλαγής πληροφοριών για την υγεία μεταξύ φορέων περίθαλψης, ώστε να υπάρχει συντονισμός των δράσεων σε περίπτωση κινδύνου για τη δημόσια υγεία· η παροχή υπηρεσιών υγείας σε απευθείας σύνδεση, όπως πληροφοριών για μια υγιεινή ζωή και πρόληψη των ασθενειών· και, τέλος, η ανάπτυξη συστημάτων τηλεσυμβουλευτικής (teleconsultation), ηλεκτρονικής συνταγογράφησης (ePrescribing), ηλεκτρονικής παραπομπής (eReferral) και ηλεκτρονικής επιστροφής των ιατρικών εξόδων. Για να στεφθεί από επιτυχία το εγχείρημα αυτό, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη οι ανάγκες των πολιτών, των ασθενών και των απασχολουμένων στον τομέα της υγείας και, παράλληλα, να εξασφαλιστεί η συμμετοχή τους στην υλοποίηση των σχετικών σχεδίων και στρατηγικών.

eHealth at ePractice

www.ePractice.eu is the one stop place for the exchange of advice, experience, events and stories on practices of eGovernment, eInclusion and eHealth, offering the most complete information and exchange opportunities for these specialities in Europe. Real life cases, insight and lessons learnt are shared among eGovernment, eInclusion or eHealth practitioners. Thus, ePractice represents a real bridge between these communities, as there is a high potential of interesting lessons to be learnt on all sides.
There is a growing presence of eHealth practical cases in the portal, and our aim is to involve the eHealth community actively in the ePractice exchange. In order to foster this increasing area, ePractice.eu has created a special information page for the eHealth community.
In case you are an eHealth practitioner we strongly encourage you to sign up to ePractice.eu and submit your experience.

Selected eHealth cases:
TeleMed-ESCAPE - Telemedicine - Electronic Signature in Care Activities for Paper Elimination, Roberto Rigoli (Treviso Health Care Unit ULSS9)
NSSI-Health - Up-to-date health insurance status, Marin Kaltchev (The National Social Security Institute)
e-card in Austria: health card and citizen card for a modern administration, Simone Polzer (Hauptverband der Österreichischen Sozialversicherung)

In the meantime – on this page you will find some key references on eHealth, of experiences and news, which hopefully are useful to you. The following are eHealth related interesting links:

  • www.ec.europa.eu/information_society/ehealth
    The aim of ICT for Health (also known as eHealth) is to significantly improve the quality, access and efficacy of healthcare. ICT for Health describes the application of information and communications technologies across the whole range of functions that affect the health sector. The European Commission has been supporting research activities in ICT for Health for the last two decades. This has placed Europe in a leading position in the use of regional health networks, electronic health records in primary care and deployment of health cards. These developments have contributed to the emergence of an “eHealth industry”, which has the potential of becoming the third largest industry in the health sector, after the pharmaceutical industry and the medical device and imaging industry. By 2010, eHealth spending may account for up to 5% of the total health budget of the European Union’s Member States.
  • www.good-ehealth.org
    This page brings together a series of good practices in eHealth, analysing lessons learnt and associated benefits. One of the project’s objectives is to develop lessons learnt from proven approaches and see into their transferability. Furthermore it aims at stimulating and fostering the up-take of eHealth by addressing the common challenges of eHealth implementation. Here interesting practical case studies on eHealth can be found, with an analysis of their lessons learnt. The Project is management by Deloitte Belgium, in cooperation with Empirica, Germany.
  • www.ehealth-impact.org
    This page contains a whole series of case studies and good practices around eHealth from EU Member States across all important fields, and some in depth case studies. The objectives of the project are to develop assessment and evaluation frameworks and methods, including quantitative indicators for eHealth products and services. Furthermore it aims at identifying good practice examples of e-health applications across Member States which have relevance in the domain of this study; applying method and measurement tools to pilot sites and making the assessment method and tools generally available online.
  • www.ehealth-era.org
    The objective of the eHealth ERA project is to contribute to the coordination of Member States’ eHealth strategy formulation and implementation as well as eHealth-related Research and Technology Development (RTD). The project surveys and analyses eHealth roadmaps and RTD programmes across Europe, identifies common priority issues, and develops a roadmap for joint actions. The project will recommend sustainable mechanisms for effective transnational cooperation between all or several of the participating states for their mutual benefit. Thereby eHealth ERA aims at establishing an effective European Research Area (ERA) in eHealth. It also supports the achievement of the European eHealth Action Plan, which has the goal to share best eHealth practices and to measure progress as well as to address common challenges and to foster pilot actions.
  • Legally eHealth
    The Legally eHealth study was undertaken to make a comprehensive analysis of the legal issues related to eHealth. It tries to make sense on how EU-level legislation applies to eHealth. The entire report can be found at the European Health Management Association – www.ehma.org
In order to stay up to date with the latest news in eHealth, ePractice.eu has selected the following newsletters for you:
  • ICT for Health newsletter
    The newsletter on eHealth hosted by the EC Information Society Newsroom, looking into the way Information and Communication Technologies (ICTs) are changing the way medicine is practiced from diagnosis to follow up. This monthly newsletter looks at all of these issues, exploring the wealth of technological developments in the field.
  • Health EU e-newsletter
    The Health-EU e-newsletter provides a selection of the latest news and activities in the field of public health at both European and international level. It will give you the latest information in 20 of the EU's official languages, including:
    • healthcare action at EU level
    • future events and conferences on public health
    • latest publications
    • new links on the EU Health portal
  • Healthcare Information and Management Systems Society (HIMSS) newsletter
    The Healthcare Information and Management Systems Society (HIMSS) is the premier professional member organisation exclusively focused on providing leadership for the optimal use of healthcare information technology.
    The HIMSS mission is to lead change in the healthcare information and management systems field through knowledge sharing, advocacy, collaboration, innovation and community affiliations. HIMSS EMEA brings this mission to Europe, Middle East and Africa.

For further information, please contact