ΑΓΙΟΣ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΩΝ - ΒΕΓΟΡΑ. Η ιστορία δύο χωριών

Οι κάτοικοι δυο χωριών συγκρούονται στον κάμπο της λίμνης τους. Δεν διεκδικούν μόνο την ίδια γη, αλλά και την αποκατάσταση κάποιας αδικίας που αισθάνονται ότι υφίστανται επί δεκαετίες.
Τα στρέμματα της εθνικοφροσύνης
Το ένα, το μεγαλύτερο χωριό, το λένε Αγιο Παντελεήμονα. Πάτελι ή Πάτελε ήταν τ' όνομά του από τους βυζαντινούς χρόνους μέχρι το 1926, που άλλαξε με τον "εξελληνισμό" των ονομάτων πόλεων και χωριών της Νέας Ελλάδας. Ακόμα και σήμερα η παλιά ονομασία συνηθίζεται από τους κατοίκους της περιοχής. Οι κάτοικοι είναι "ντόπιοι". Με την "ουδέτερη" αυτή λέξη περιγράφεται ο σλαβόφωνος πληθυσμός που κατοικούσε στη Μακεδονία πριν τους Βαλκανικούς πολέμους. Οποιο άλλο όνομα δοθεί (Σλαβομακεδόνες, Μακεδόνες) κινδυνεύει να προκαλέσει εθνικές παρεξηγήσεις. Και αποφεύγεται.
Το άλλο χωριό, είναι η Βεγόρα (επισήμως "τα Βέγορα"). Λεγόταν Νόβιγκραντ και κατοικούνταν μέχρι την ανταλλαγή πληθυσμών το 1923 από αμιγή μουσουλμανικό πληθυσμό που αντικαταστάθηκε από πρόσφυγες του Πόντου.
Τα δυο χωριά απέχουν ελάχιστα. Ομως ο δρόμος που τα συνδέει κάνει ένα μεγάλο κύκλο και περνά από το Αμύνταιο. Ο κάμπος που αποκαλύφθηκε μετά τη λεηλάτηση του νερού της λίμνης από τη ΔΕΗ, είναι το νέο πεδίο της διαμάχης των δυο κοινοτήτων. Αλλά κανείς δεν μπορεί να κατανοήσει το πάθος της εικόνας που έδειξαν τα κανάλια, αν δεν αναφερθεί στην ιστορία τους. Ολοι προτιμούν να σωπαίνουν γι' αυτή την ιστορία. Ομως είτε το θέλουμε είτε όχι, το παρελθόν των δυο χωριών ταυτίζεται με την ιστορία της ελληνικής Μακεδονίας τον τελευταίο αιώνα.
"Είμαστε φίλοι." Την εικόνα της σύγκρουσης επιχειρούν να διασκεδάσουν οι εκπρόσωποι και των δύο πλευρών. "Τόσο καιρό ζούσαμε αρμονικά", παρατηρεί ο πρόεδρος του Αγίου Παντελεήμονα κ. Σταύρος Τσίπας. "Εχουμε κάνει και συγγένειες. Δουλεύουμε και ζούμε μαζί." Το επιβεβαιώνει από τη δική του πλευρά και ο πρόεδρος της Βεγόρας κ. Γεώργιος Σονιάδης: "Οι σχέσεις μας παλιά ήταν άριστες. Εμείς βγάζαμε καπνά κι έρχονταν αυτοί με τα μουλάρια και τα έπαιρναν."
"Είμαστε οι αδικημένοι." Η εικόνα της αρμονικής συμβίωσης αλλάζει όταν μιλάμε για τη γη. "Από το 1957 που έγινε η οριστική διανομή της γης είναι ολοφάνερη η διάκριση εις βάρος μας", υποστηρίζει ο κ. Τσίπας. "Το '78 έγινε μια διανομή στη Βεγόρα και μια σε μας. Οι τυπικές διαδικασίες για τη Βεγόρα τέλειωσαν μέσα σε έξι μήνες. Για μας χρειάστηκαν έξι χρόνια. Αλλά και πάλι δεν μας εγκατέστησαν στα κτήματα." Εξίσου αδικημένοι εμφανίζονται όμως και οι Βεγορίτες, διά στόματος του δικού τους προέδρου: "Με την ανταλλαγή των πληθυσμών έπρεπε να γίνει και ανταλλαγή περιουσιών. Αλλά εμείς ποτέ δεν πήραμε τα χωράφια που είχαν αυτοί που έφυγαν."
"Ο μικρός κλήρος". "Εμείς δουλεύουμε με μικρό κλήρο, με λίγα στρέμματα ο καθένας", μας λέει ο κ. Τσίπας, "ενώ στη Βεγόρα δουλεύουνε από 100 στρέμματα και πάνω. Εδώ ένας ακτήμονας έπαιρνε 8 στρέμματα πάνω στα βράχια, κι εκεί τους δίνανε 28 , ακόμα και 40 στρέμματα". Τη διαφορά αυτή την επιβεβαιώνει και ο κ. Σονιάδης, καθώς και οι σύμβουλοί του Γιάννης Ιωαννίδης και Στάθης Ευθυμιάδης. Ομως αποδίδουν τη διαφορά στην εξυπνάδα και την εργατικότητα των Ποντίων έναντι των ντόπιων: "Οι δικοί μας ήταν δραστήριοι. Αυτοί του Αγίου Παντελεήμονα ξέρανε μόνο από αμπέλι και τίποτα άλλο. Εμείς φέραμε την ανάπτυξη επειδή είμαστε σα λαός πιο δραστήριος και δημιουργικός." Οποια ερμηνεία και να δεχτεί κανείς, το αποτέλεσμα ήταν ότι πολλοί κάτοικοι του Αγίου Παντελεήμονα υποχρεώθηκαν να δουλεύουν εργάτες στα χωράφια της Βεγόρας.
"Ποιος πουλάει εθνικοφροσύνη;" Τις εικόνες με την ελληνική σημαία απ' τη μια και τη βυζαντινή από την άλλη τις είδαμε όλοι. Εκείνο που δεν είδαμε ήταν το ιστορικό βάθος των ύβρεων: "Βούλγαροι" απ' τη μια, "Τουρκόσποροι" από την άλλη. "Μόλις θίξαμε τους καταπατητές, βγήκε ο πρόεδρος της Βεγόρας και είπε ότι εγώ είμαι εθνικά επικίνδυνος και ο Λιάνης εγκληματίας", καταγγέλλει ο κ. Τσίπας και προσθέτει: "Μόλις θίγονται τα συμφέροντά τους και η αυθαιρεσία τους, γινόμαστε Ελληνες με εισαγωγικά. Μια ζωή μας είχαν σε εισαγωγικά". Από τη δική του πλευρά ο κ. Σονιάδης υποστηρίζει ότι οι συγχωριανοί του είναι μειονότητα: "Οι πρόσφυγες είναι το 25% στο νομό, ενώ οι γηγενείς το 75%. Ο,τι και να κάνουμε μας αντιμετωπίζουν ως μειονότητα. Εμείς ψηφίζουμε ντόπιους βουλευτές, ενώ οι ντόπιοι δεν ψηφίζουν πρόσφυγες. Εδώ σ' εμάς ο Λιάνης πήρε 150 σταυρούς και ο Παπαθανασίου ("ντόπιος" της ΝΔ) 250."
"Δεν μας διορίζουν." Για να αποδείξουν την εύνοια των αρχών υπέρ των ντόπιων, οι κάτοικοι της Βεγόρας υποστηρίζουν ότι οι ντόπιοι διορίζονται στο Δημόσιο αφειδώς: "Αν πας στη ΔΕΗ, θα δεις από τον Αγιο Παντελεήμονα 70 άτομα και από μας 5." Ο αντίλογος έρχεται από τον κ. Τσίπα: "Ν' ακούσεις από τους παλιούς τι μας κάνανε. Πώς μας παίρνανε στον ΟΣΕ και μετά μας διώχνανε."
"Η γλώσσα μας". Η γλώσσα των ντόπιων εξακολουθεί να αποτελεί σημείο τριβής. Ομως οι Πατελιώτες είναι περήφανοι άνθρωποι. Δεν σταμάτησαν να χορεύουν και να τραγουδούν τα τραγούδια τους ακόμα και τα χρόνια της "αντισκοπιανής" υστερίας. Οι Βεγορίτες τους ψέγουν με νόημα: "Κι εμείς είμαστε πρόσφυγες, αλλά δεν μιλάμε τα ποντιακά. Μιλάμε μόνο ελληνικά. Τα παιδιά μας δεν μαθαίνουν ποντιακά, ενώ ο δικός τους σκοπός είναι να μάθουν στα παιδιά τους τη μητρική τους γλώσσα που λένε."
Και οι διώξεις; Ο κ. Τσίπας χαμογελά με πίκρα: "Εχουμε πολλούς πολιτικούς πρόσφυγες που δεν μπορούν να επιστρέψουν. Πάνω από 50 οικογένειες. Από το τέλος του πολέμου έχουμε περισσότερες από 200 αφαιρέσεις ιθαγένειας συγχωριανών μας. Η τελευταία είναι το 1993. Μας τις κοινοποιούν, χωρίς να μας εξηγούν το λόγο." Τις διώξεις επιβεβαιώνουν και οι Βεγορίτες, αλλά υποστηρίζουν ότι "οι αρχές δεν κυνήγησαν ποτέ κανέναν από τους γηγενείς, εκτός από ακραία στοιχεία".
Δυστυχώς, απ' ό,τι φαίνεται στην κατηγορία των "ακραίων στοιχείων" εμπίπτουν, σύμφωνα με την αντίληψη της ελληνικής πολιτείας, όλοι οι κάτοικοι του Αγίου Παντελεήμονα. Αναζητούμε τεκμήρια της μεροληπτικής στάσης του ελληνικού κράτους απέναντι στους ντόπιους του Αγίου Παντελεήμονα στα γραπτά ντοκουμέντα της πρόσφατης ιστορίας :
* Στο Ιστορικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών περιλαμβάνεται έκθεση για το Βιλαέτιον Μοναστηρίου με ημερομηνία 16.5.1906 (Φ. 62.4), και θέμα την επίδραση που είχε στα χωριά της περιοχής η δράση των ελληνικών ένοπλων ομάδων. Αναφέρεται το Πάτελι: "20 ορθόδοξες οικογένειες, 170 σχισματικές (μέχρι το Ιλιντεν, 1903)." Στη συνέχεια δηλώνεται ότι "απεσκίρτησαν" και από το 1904- 1906 το ηθικό τους είναι "κατεπτοημένον".
* Ο εμπιστευτικός πίνακας της Γενικής Διεύθυνσης Εποικισμού Μακεδονίας χαρακτηρίζει αμιγώς "σλαυίζουσες" τις 283 οικογένειες του Πάτελι. Δεν βρίσκει ούτε μια "ελληνίζουσα". (αρ. πρωτ. 454/3.3.1924)
* Ο "Κατάλογος των Προσφυγικών συνοικισμών της Μακεδονίας με τας νέας ονομασίας" (ΕΑΠ, Θεσσαλονίκη 1928) αναφέρεται σε εγκατάσταση 308 αμιγώς προσφύγων στη Βεγόρα. Η απογραφή του 1928 αναφέρει 1.501 κατοίκους στον Αγιο Παντελεήμονα και 315 στη Βεγόρα.
* Ενας συγκεντρωτικός πίνακας για την "εθνικοφροσύνη" των κοινοτήτων νομού Φλωρίνης το 1945 αναφέρει: "Αγιος Παντελεήμων. Πληθυσμός 1819. Ελληνικής συνειδήσεως 50. Βουλγαρικής 1619. Ρευστής 150. Σλαβόφωνοι όλοι." Αντιθέτως η Βεγόρα παρουσιάζεται αμιγώς "ελληνική": "Κάτοικοι 557. Ελληνικής συνειδήσεως 557. Σλαβόφωνοι 0). (Αρχείο Φιλίππου Δραγούμη. Γεννάδειος. Υποφ. 69.6)
* Η απογραφή του 1991 αναφέρει 1.003 κατοίκους του Αγίου Παντελεήμονα και 573 κατοίκους των Βεγόρων.
Το σίγουρο είναι ότι η ειρήνη στην περιοχή δεν θα επικρατήσει, όσο διατηρούνται οι διχαστικές προκαταλήψεις σε μερίδα του κρατικού μηχανισμού και των πολιτκών κομμάτων. Οσο κινδυνεύει να χαρακτηριστεί "ανθέλλην" όποιος δίνει δίκιο στους ακτήμονες του Αγίου Παντελεήμονα, θα είμαστε καταδικασμένοι να βλέπουμε από τηλεοράσεως εικόνες "μάχης" στη Βεγορίτιδα. Με αφορμή τη λίμνη ή κάτι άλλο. Οι κάτοικοι του Αγίου Παντελεήμονα έχουν βέβαια πάρει τις αποφάσεις τους. Και ο πρόεδρος του χωριού θυμάται με νόημα τα λόγια που του είπε πέρσι ο Χαρίλαος Φλωράκης σε μια περιοδεία του στην περιοχή. "Εσύ από τέτοια αρχίδια που είσαι βγαλμένος, τι δουλειά έχεις με το ΠΑΣΟΚ;" Ο χωρατατζής ηγέτης του ΚΚΕ αναφερόταν στον Ανδρέα Τσίπα, βέρο Πατελιώτη και συγγενή του προέδρου, ο οποίος έγινε γραμματέας του ΚΚΕ τους πρώτους μήνες της γερμανικής κατοχής!
Η εκλογική γεωγραφία της λίμνης
Τα αποτελέσματα των εκλογών από το 1956 μέχρι σήμερα εμφανίζουν μια σαφή διαφοροποίηση της ψήφου στα δυο διπλανά χωριά της Βεγορίτιδας. Η ΕΡΕ, και στη συνέχεια η Νέα Δημοκρατία, κυριαρχεί συντριπτικά στη Βεγόρα, εγγίζοντας ακόμα και το 70%. Η Αριστερά είναι ανύπαρκτη, ενώ και τα ακροδεξιά σχήματα, όποτε εμφανίζονται, κατακτούν αξιοπρεπές ποσοστό. Αντιθέτως, στον Αγιο Παντελεήμονα, από το 1963 που ηττάται για πρώτη φορά η ΕΡΕ από την Ενωση Κέντρου, διαπιστώνουμε κυριαρχία της κεντροαριστεράς (με εξαίρεση τις εκλογές της μεταπολίτευσης). Το ΚΚΕ και η ευρύτερη Αριστερά διατηρούν πάντοτε σημαντική δύναμη, ακόμα και τις δύσκολες εποχές της καραμανλικής οκταετίας. Στις Ευρωεκλογές του 1994 αισθητή παρουσία είχε και το Ουράνιο Τόξο.
Η διαφοροποίηση αυτή της ψήφου τείνει να δώσει και ανοιχτά πολιτικό χαρακτήρα στη διαμάχη των δυο χωριών. Ομως θα ήταν λάθος να δώσει κανείς συγκεκριμένη κομματική ταμπέλα στο ένα ή στο άλλο. Δεν θα μπορούσε τότε να εξηγήσει το 66% που έδωσε ο Αγιος Παντελεήμονας (έστω και σε συνθήκες βίας και νοθείας) το 1961 στην ΕΡΕ, χωρίς να μιλήσει λχ για το ρόλο των τοπικών κομματαρχών (εν προκειμένω του Μακρή).
Οσο για τις προηγούμενες εκλογικές μάχες, για τις οποίες διαθέτουμε στοιχεία μόνο του Αγίου Παντελεήμονα, παρατηρούμε αρχικά μια σημαντική επιρροή των Φιλελευθέρων (50% το 1926, 57.8% το 1928, 65% το 1929, 48% το 1932), η οποία φθίνει στη συνέχεια (38.8% το 1933, 10.1% το 1936). Το Λαϊκό κόμμα από μόλις 3.5% το 1928, ανεβαίνει στο 30% το 1929 για να περιοριστεί στο 15% το 1932. Το ΚΚΕ και η Αριστερά στο ίδιο διάστημα διατηρούν μια σημαντική δύναμη: 36% το 1926, 26.4% το 1928, 15.7% το 1932, 20.1% το 1933, 19.5% το 1936 (ως Παλλαϊκό Μέτωπο). Στις εκλογές του 1946, όπου το ΚΚΕ απείχε, παρατηρείται μια μείωση των ψήφων κατά 30%. Ενδιαφέρον έχει και η σημαντική παρουσία του "Μεταρρυθμιστικού Εθνικού Κόμματος" του Σωτ. Γκοτζαμάνη που έλαβε 32% το 1936, με βασικό σύνθημά του "η Μακεδονία στους Μακεδόνες". Το κόμμα αυτό κατηγορήθηκε ότι υπέθαλπε τις τάσεις αυτονόμησης της Μακεδονίας.
Οι ντόπιοι, οι πρόσφυγες και η γη
Πολύ πριν αρχίσουν να υποχωρούν τα νερά της Βεγορίτιδας, η διαμάχη για τη γη βρίσκεται στο επίκεντρο της σύγκρουσης των γηγενών κατοίκων της Μακεδονίας με την εκάστοτε κεντρική εξουσία και κατ' επέκταση με τους πρόσφυγες που αυτή εγκατέστησε στην περιοχή. Ηδη από το 1882 αναφέρονται τα παράπονα των κολίγων του Πάτελι προς τον χριστιανό ιδιοκτήτη του χωριού, ο οποίος μάλιστα συντηρούσε και το ελληνικό σχολείο.
Οι σοβαρότεροι σύγχρονοι μελετητές αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία στην οικονομική διάσταση της μειονεκτικής θέσης που βρέθηκαν οι ντόπιοι όταν έγινε η ανταλλαγή των πληθυσμών. "Η αντιπαράθεση των Σλαβοφώνων με την κρατική εξουσία είχε τις ρίζες της αποκλειστικά σε οικονομικά αίτια", φθάνει να αποφανθεί ο Ιάκωβος Μιχαηλίδης ("Σλαβόφωνοι και Πρόσφυγες", στο "Ταυτότητες στη Μακεδονία").
Είναι γεγονός ότι η εγκατάσταση των προσφύγων στη Μακεδονία συντελέστηκε με εφαρμογή ενός σαφούς σχεδίου εθνολογικής τακτοποίησης της περιοχής, και δεν μπορεί να συγκριθεί με την ανεξέλεγκτη μεταφορά εξαθλιωμένου πλήθους προσφύγων στις παρυφές των αστικών κέντρων της Παλιάς Ελλάδας. Στη Μακεδονία επικρατούν οι λόγοι εθνικής ασφάλειας και όχι της οικονομίας. Οπως εκτιμά ο Δημήτρης Πεντζόπουλος στο κλασικό έργο του για τις ανταλλαγές πληθυσμών "μολονότι είναι αλήθεια ότι η Μακεδονία προσέφερε πολλά πλεονεκτήματα για τη φθηνή και άμεση αποκατάσταση των προσφύγων, ο αριθμός των ατόμων που εγκαταστάθηκαν εκεί ξεπερνά κάθε αριθμό που θα μπορούσε να δικαιολογηθεί βάσει οικονομικών επιχειρημάτων. Πολλοί οικισμοί λχ δημιουργήθηκαν σε ορεινές και μάλλον άγονες περιοχές, ενώ στην Κεντρική Ελλάδα υπήρχαν περισσότερο εύφορες γαίες. Αυτή η πολιτική υπαγορεύθηκε από την ανάγκη υπεράσπισης της εδαφικής ακεραιότητας της χώρας." (Dimitri Pentzopoulos, The Balkan exchange of minorities and its impact upon Greece, Mouton, Paris 1962).
Ο γενικός διευθυντής εποικισμού Σ. Γούδας απέστειλε το 1924 με εμπιστευτικό έγγραφο έναν εθνολογικό χάρτη της περιοχής προς τις υπηρεσίες αποκατάστασης προσφύγων. "Ο ειρημένος χάρτης και οι πίνακες", εξηγούσε ο ίδιος, "συνετάγησαν επί τη βάσει πληροφοριών των κατά τόπους εποικιστικών αρχών εν συνεννοήσει μετά των Πολιτικών και Στρατιωτικών τοιούτων και εσκόπουν την υπό της υπηρεσίας ημών εξακρίβωσιν των ξένων εν Μακεδονία στοιχείων και την κατ' αναλογίαν παρεμβολήν προσφυγικών συνοικισμών μεταξύ τούτων εις τρόπον ώστε να καταστώσιν τελείως ακίνδυνα εφεξής."
Είναι επόμενο ότι οι γηγενείς αισθάνθηκαν τη σκόπιμη αυτή πίεση του ελληνικού κράτους διά μέσου των προσφύγων. "Ο πρόσφυγας είχε την αίσθηση ότι, ως Ελληνας, βρισκόταν στον τόπο του, ενώ ο Βούλγαρος δεν ήταν παρά ένας ανεπιθύμητος", παρατηρεί ο Ζακ Ανσέλ στο μνημειώδες έργο του ("La Macedoine", Παρίσι 1930). Ακόμα και ο Φίλιππος Δραγούμης διαμαρτύρεται το 1925: "Καθ' ον τρόπον διεξήχθη μέχρι τούδε η αποκατάστασις, δημιουργείται ζήτημα Μακεδονίας διεθνές, διότι εδόθη εις αυτήν χαρακτήρ εποικισμού, ως εάν η Μακεδονία να μην ήτο ελληνική χώρα αλλά δορυάλωτος αποικία."
Την κατάσταση περιγράφει ο Κωνσταντίνος Καραβίδας, υπάλληλος τότε του υπουργείου Εξωτερικών στην περιοχή και αρμόδιος σε θέματα εποικισμού: "Οι πρόσφυγες έμπαιναν αθρόοι στα χωρία των εντοπίων χωρικών μακεδόνων και τους έπαιρναν τα ανοιγμένα χωράφια (όχι τα χέρσα, διότι οι έποικοι δεν μπορούσαν τότε να οργώσουν), τους σταύλους, μέρος των σπιτιών, τις κότες, τα τεντζερέδια τους κλπ και επιπλέον τους ύβριζον ως Βουλγάρους. Αυτό λοιπόν ήτο πίεσις και κίνδυνος βαρύς διά τους εντοπίους."
Τις συνέπειες αυτής της πολιτικής στα αισθήματα και τη συνείδηση των γηγενών κατέγραψε ο Καραβίδας σε έκθεσή του τον Σεπτέμβριο του 1925: "Η γενική αυτή ανωμαλία έλαβε την μορφήν ασθενούς οικονομικού διωγμού δι' όλους τους αλλοφώνους σλαυογλώσσους, ελληνόφρονας και μη. Δια τους σλαυοφώνους η είσοδος των προσφύγων ήλθεν ως ένα κλονισμός ολοκλήρου του καθεστώτος της γεωκτησίας. Δηλαδή -καθ' όσον οι πρόσφυγες εκ μοιραίας ανάγκης πιεζόμενοι, ετράπησαν προς το ασθενέστερον τμήμα του πληθυσμού, οίον ήτο το σλαυοφώνων, εις ους αμφισβήτησαν μετά της κατοικίας και ολόκληρον την κτηματικήν περιουσίαν και αυτήν έτι την επί μορτή συνήθη καλλιέργειαν -εξ ων οι πλείστοι επέζων πλησίον των τσιφλικιούχων- αρχόμενοι μάλιστα από της καλυτέρας γης. Είναι όθεν ευνόητον πως όλαι αυταί, και άι πλέον συμπαγείς από εθνικής απόψεως συνειδήσεις, ερρευστοποιήθησαν εκ νέου και εστάθησαν μετέωροι." (Αρχείο Φιλίππου Δραγούμη, φ. 1041, εγγρ. 5, σ. 4-5).
ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ
ΕΞΑΡΧΙΚΟΙ. Το 1881, στην "Εκκλησιαστική Αλήθεια", έχουμε την πρώτη αναφορά για φιλοεξαρχική προπαγάνδα στο Πάτελι. Ο ιστορικός Κωνσταντίνος Βακαλόπουλος αναφέρει: "Στα μέσα περίπου του 1882 πενήντα περίπου εξαρχικοί του χωριού Πάτελι (Αγιος Παντελεήμων), που υπαγόταν στην υποδιοίκηση Φλώρινας, έσπασαν την πόρτα του ελληνικού σχολείου, που συντηρούνταν από την οικογένεια του ιδιοκτήτη του χωριού Ευστρατίου Σαραπατά και εγκατέστησαν εκεί ένα Βούλγαρο δάσκαλο. (Οι εξαρχικοί) κατηγορούσαν τον Ευστράτιο Σαραπατά ότι έπαιρνε μεγαλύτερη ποσότητα σποράς από ό,τι είχε προσυμφωνηθεί. (Ο Τούρκος διοικητής) απέρριψε τους ισχυρισμούς των εξαρχικών και τους υπενθύμισε ότι η εκκλησία είχε ιδρυθεί από τους σλαβόφωνους Ελληνες του χωριού πριν από τη δημιουργία της Εξαρχίας." ("Ο βόρειος Ελληνισμός κατά τοην πρώιμη φάση του Μακεδονικού Αγώνα (1878-1894)", εκδ. ΙΜΧΑ, Θεσσαλονίκη 1983). Ο ίδιος συγγραφέας υποστηρίζει ότι στο Πάτελι "οι σλαβόφωνοι Ελληνες και οι εξαρχικοί αντιπροσωπεύονταν τότε σε ίση περίπου αναλογία".
ΕΞΕΓΕΡΜΕΝΟΙ. Κατά την επανάσταση του Ιλιντεν το 1903 οι κάτοικοι του Πάτελι ξεσηκώθηκαν από τους πρώτους: "Οι ταξιδιώτες που έφτασαν με το χθεσινό τρένο, αναφέρουν ότι οι κάτοικοι της Τεκέσοβας, της Μπάνιτσας, του Εξι-σού και του Πάτελε εξεγέρθηκαν. Οι άντρες κατατάσσονται στις ανταρτικές συμμορίες, τα γυναικόπαιδα φεύγουν στα βουνά." (Επιστολή του R.Graves στον O'Conor. Περιλαμβάνεται στο "Τα γεγονότα του 1903 στη Μακεδονία", επιμ. Βασ. Γούναρη κ.α., Θεσσαλονίκη 1993).
ΣΧΙΣΜΑΤΙΚΟΙ. Μια από τις επίσημες ελληνικές εθνολογικές αναλύσεις του χώρου της Μακεδονίας πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους αναφέρεται στους κατοίκους του Αγίου Παντελεήμονα (Πάτελι) και του Νόβιγκραντ (Βεγόρα):
"Πάτελι, 150 ορθόδοξοι Ελληνες και 1125 σχισματικοί βουλγαρίζοντες. Η Ελληνική Εκκλησία εκλείσθη μετά το Σύνταγμα κατόπιν ταραχών. Οι Βούλγαροι μετέχουσι την ετέραν ελληνικήν εκκλησίαν από του 1884. Νοβιγκράντ, 675 Μουσουλμάνοι." (Αθ. Χαλκιοπούλου, προξενικού γραμματέως, "Η Μακεδονία, Εθνολογική στατιστική των βιλαετίων Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου", Εν Αθήναις 1910).
ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΕΣ. Από τη δεκαετία του 1920, στο Πάτελι συγκροτείται σημαντικός πυρήνας του Κομμουνιστικού Κόμματος. Οπως αναφέρει η Υπηρεσία Εθνικής Ασφαλείας στην έκθεσή της του 1927: "Εκ της Επιτροπής (ενν. αχτιδική επιτροπή του ΚΚΕ) Φλωρίνης εξαρτάται ο πυρήν του χωρίου Πάτελι αριθμών 10 μέλη. Ως γραμματεύς φέρεται ο Κατσώρας. Λαμβάνει την αλληλογραφίαν εις την δ/σην Παντελήν Μπούχτσην, έμπορον Σόροβιτς (σ.σ. Αμυνταίου) διά Θωμάν. Επίσης λειτουργεί και κομμουνιστική νεολαία εξ επτά μελών νέων." (Αλέξανδρου Δάγκα "Ο χαφιές", Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1997)
ΕΛΕΥΘΕΡΩΤΕΣ. Χαρακτηριστική για την καχυποψία του ελληνικού κράτους έναντι των ντόπιων του Αγίου Παντελεήμονα κατά το μεσοπόλεμο είναι η αναφορά του παλιού οπλαρχηγού και τότε υπολοχαγού Στέφου Γρηγορίου προς τον Νομάρχη της Φλώρινας Αθ. Σουλιώτη με ημερομηνία 23.12.1934:
"Θα σας αναφέρω ένα ασήμαντο επεισόδιον το οποίο συνέβη κατά τον Ιανουάριον εις το χωρίον Πάτελε, επεισόδιον το οποίον το καθιέρωσαν πλέον ως δόγμα. Τον Ιανουάριον του 1912 κάποιος Ταγματάρχης του Πεζικού περαστικός ων θα διανυκτέρευε εις το Πάτελε, επήγε εις το Παντοπωλείο και είδε συνηθροισμένους πολλούς κατοίκους, επίσης και πολλούς νέους αλκίμους ενθουσιασθείς δια λογιδρίου ηθέλησε να εξάρει το έργον της απελευθερώσεως υπό του ελληνικού στρατού. Τότε εις εκ της ομηγύρεως του λέγει -καλά κύριε Αξιωματικέ μάς ελευθερώσατε από τους Τούρκους, τώρα από εσάς ποίος θα μας ελευθερώσει; Κόκαλο ο Ταγματάρχης και αυτό ήρκησε μέχρι σήμερον να θρυλείται και εις τον αιώνα τον άπαντα."
Η αναφορά βρίσκεται στο αρχείο του μακεδονομάχου Αθανασίου
Σουλιώτη-Νικολαϊδη (1878-1945) στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη και δημοσιεύθηκε από τον Δημήτρη Λιθοξόου στο περιοδικό "Εκτός Ορίων" (τ.6, Ιούνιος 1992).
ΔΙΩΚΟΜΕΝΟΙ. Ο Κυριάκος Πυλάης, στέλεχος του ΚΚΕ και Εθνοσύμβουλος Φλώρινας, στις αναμνήσεις του περιλαμβάνει πολλά στοιχεία για τη δράση των κατοίκων του Αγίου Παντελεήμονα τις δεκαετίες του 30 και του 40. "Ως τις αρχές του 1935 η έδρα της υπαχτιδικής επιτροπής βρισκόταν στον Αγιο Παντελεήμονα. Ομως κατά το Φλεβάρη με Μάρτη μήνα του 1935 πιάστηκαν από την Ασφάλεια τρεις σύντροφοι από τον Αγιο Παντελεήμονα, ανάμεσα στους οποίους ήταν και ο σύντροφος Μιχάλης Κλιάνης. Από τότε παρουσιάστηκε ανάγκη να μεταφερθεί η έδρα της υπαχτιδικής επιτροπής από τον Αγιο Παντελεήμονα στο Ξινό Νερό."
ΑΝΤΙΣΤΑΣΙΑΚΟΙ. Το πρώτο ξεκίνημα για την αναδιοργάνωση των κομματικών πυρήνων του ΚΚΕ κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής περιλαμβάνει τον Αγιο Παντελεήμονα. "Είναι γεγονός ότι για μια σειρά χωριά, όπως το Ξινό Νερό, Αμύνταιο, Αετός, Κλειδί, Αγιος Παντελεήμονας, Ανάργυροι, Βαλτόνερο και Λιμνοχώρι δεν βρήκαμε μεγάλες δυσκολίες για να δημιουργήσουμε κομματικές βάσεις", θυμάται ο Κυριάκος Πυλάης. Και προσθέτει ότι "το 1943 χρησιμοποιήσαμε στην καθοδήγηση της Αχτιδικής Επιτροπής στις Κλεινές τον Μεθόδη Μπερέα (ή Τοντόρσκε) από τον Αγιο Παντελεήμονα".
ΣΥΜΜΟΡΙΤΕΣ. Από την έναρξη του εμφυλίου, η περιοχή υφίσταται επιδρομές "εξοπλισμένων μοναρχοφασιστών" και του τακτικού στρατού. Η επίσημη έκθεση του ΔΣΕ προς τον ΟΗΕ περιλαμβάνει καταγγελία για την καταστροφή της Λέσχης της ΕΠΟΝ στη Βεγόρα αμέσως μετά τη Βάρκιζα ("Ετσι άρχισε ο εμφύλιος (1947)", Εκδόσεις Γλάρος, Αθήνα 1987, σελ. 92). Αναφέρονται 35 συλλήψεις κοριτσιών 12-14 χρόνων στον Αγιο Παντελεήμονα τον Οκτώβρη του 1946 (όπ. παρ. σελ. 82). "Βασανίστηκαν στα αστυνομικά κρατητήρια Αμυνταίου με ξύλο και ηλεκτρισμό για να ομολογήσουν ποιοι από το χωριό τους είναι οργανωμένοι." (όπ. παρ. σελ. 85) Καταγγέλλεται ομαδική δίκη 90 σλαβομακεδόνων χωρικών από τον Αγιο Παντελεήμονα με την κατηγορία του "αυτονομισμού" και του "δοσιλογισμού" (όπ. παρ. σελ. 83). Οσο για τη διανομή των υλικών της ΟΥΝΡΑ, "στον Αγιο Παντελεήμονα όλοι οι κάτοικοι εκτός από τους 'εθνικόφρονες' δεν πήραν απολύτως κανένα είδος ρουχισμού. Τρόφιμα διανεμήθηκαν πολύ ελάχιστες φορές στο κοινό. Οι διανομές γίνονταν μόνο για τους 'εθνικόφρονες'." (όπ. παρ. σελ. 90)
ΑΝΤΑΡΤΕΣ. Ο Ιωάννης Κολιόπουλος αναφέρει ότι: "Πολυμελής ομάδα Ανταρτών εισέβαλε (τον Μάιο του 1947) στο χωριό της Φλωρίνης Αγιος Παντελεήμων και εκακοποίησε τους ελαχίστους εθνικόφρονες. Οι Αντάρτες αποχώρησαν, αφού διαπόμπευσαν σύροντας από τα γένια τον πρόσφυγα από τη Σμύρνη ιερέα του χωριού Ευάγγελο Δεληγιάννη και τον σκότωσαν." ("Λεηλασία φρονημάτων", τ. Β', εκδ.Βάνια, Θεσσαλονίκη 1995).
ΣΛΑΒΟΜΑΚΕΔΟΝΕΣ. Η σημαντική συμμετοχή κατοίκων του Πάτελι στο ΝΟΦ (Λαϊκό Απελευθερωτικό Μέτωπο, το σλαβομακεδονικό ΕΑΜ) καταγράφεται στα αρχεία της οργάνωσης που δημοσιεύθηκαν στην ΠΓΔ Μακεδονίας. Η αναφορά της κεντρικής καθοδήγησης του ΝΟΦ με ημερομηνία 9.2.1946 καταγράφει 68 μέλη του ΝΟΦ, 45 μέλη της νεολαίας του και 20 της γυναικείας αντιφασιστικής οργάνωσης στο Πάτελι, έναντι 45, 69 και 10 στο Εξι-σού (Ξινό Νερό) και μόλις 3 και 3 στο Σόροβιτς (Αμύνταιο). (τ. ΙΙΙ, Σκόπια 1976). Στην έκθεση της γυναικείας οργάνωσης του ΝΟΦ (αχτίδα Μπάνιτσας-Βεύης) στις 26.11.1948 αναφέρεται: "Στις 14.11.1948 τη νύχτα πήγαμε στο χωριό Πάτελι, όπου διανείμαμε δελτία και στρατολογήσαμε 9 κορίτσια και 1 νεαρό. Από αυτούς, 3 κοπέλες και ο νεαρός ήρθαν εθελοντικά." (τ. V, Σκόπια 1981)
ΓΥΦΤΟΣΚΟΠΙΑΝΟΙ. Οταν ρωτήθηκε ο νομάρχης Φλώρινας το 1992 από τους κατοίκους του Αγίου Παντελεήμονα για ποιο λόγο δεν τους αποδίδεται η γη που τους ανήκει, ενώ οι κάτοικοι της Βεγόρας σπέρνουν και φυτεύουν ανενόχλητοι, ο κ. Π.Παπαδόπουλος τους απάντησε: "Επειδή αυτοί είναι Πόντιοι, ενώ εσείς είστε γυφτοσκοπιανοί." (Αναφέρεται στο ρεπορτάζ του Λάκη Νικολάου, "Ριζοσπάστης", 15.11.1995).
ΔΙΑΒΑΣΤΕ
Βασίλης Γούναρης, Iάκωβος Μιχαηλίδης & Γιώργος Αγγελόπουλος (επιμ.) "Ταυτότητες στη Μακεδονία" (Αθήνα 1997, εκδ. Παπαζήσης). Συλλογή κειμένων για τους Σλαβομακεδόνες της ελληνικής επικράτειας και τις διαδικασίες που καθόρισαν τη διαμόρφωση της (όποιας) εθνοτικής ή εθνικής ταυτότητάς τους. Αναλύσεις για τη γλωσσική ιδιαιτερότητα, την οικονομική βάση της διαμάχης ντόπιων και προσφύγων, τις γαμήλιες ανταλλαγές σε μικτές κοινότητες αλλά και πολιτικά ζητήματα όπως το αυτονομιστικό ρεύμα των αρχών του αιώνα μας ή ο τρέχων μειονοτικός λόγος του "Ουράνιου Τόξου". Σε μια πρώτη μορφή τους, τα κείμενα αποτελούσαν εισηγήσεις του Ερευνητικού Κέντρου του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα σε ημερίδα που πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1995.
Kωνσταντίνος Καραβίδας "Αγροτικά. Μελέτη συγκριτική" (Εν Αθήναις 1931, εκδ. Εθνικόν Τυπογραφείον). Μνημειώδης καταγραφή και ανάλυση των μορφών γαιοκτησίας και κοινωνικής οργάνωσης των διάφορων πληθυσμιακών ομάδων της ελληνικής Μακεδονίας στα χρόνια του μεσοπολέμου. Ειδική αναφορά στη σλαβομακεδονική πολυεστιακή οικογένεια (ζάντρουγκα) και στοιχεία για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες συντελέστηκε η προσφυγική εγκατάταση στην περιοχή.
Δημήτρης Λιθοξόου "Η πολιτική του εξελληνισμού της μακεδονικής μειονότητας στο Μεσοπόλεμο" (περ. Ο Πολίτης, τχ.124, 1993). Δυο ντοκουμέντα από το αρχείο του Ιωάννη Μεταξά, αποκαλυπτικά για την εχθρότητα του κρατικού μηχανισμού απέναντι στο σλαβόφωνο γηγενές στοιχείο της ελληνικής Μακεδονίας.
Todor Simovski "Naselenite mesta vo Egejska Makedonija" (Σκόπια 1978, εκδ. Institut za Natsionalna Istorija). Καταγραφή της δημογραφικής εξέλιξης όλων των χωριών της Δυτικής και Κεντρικής ελληνικής Μακεδονίας από έναν ιστορικό των Σκοπίων γεννημένο στο νομό Πέλλας. Παρόλο που η χρησιμοποιούμενη ορολογία δεν ξεφεύγει από τις εθνικές επιταγές της επίσημης ιστοριογραφίας της ΠΓΔΜ, τα αριθμητικά δεδομένα που παρατίθενται είναι εξαιρετικά ακριβή.
Κυριάκος Πυλάης "Μνήμες-βιώματα-στοχασμοί, 1870-1990" (Αθήνα 1990). Απομνημονεύματα ενός παλαίμαχου σλαβομακεδόνα κομμουνιστή, εθνοσύμβουλου της Φλώρινας στις Κορυσχάδες το 1944. Στοιχεία για τη δραστηριότητα του ΚΚΕ στο Μεσοπόλεμο και την Αντίσταση στην περιοχή, μεταξύ των οποίων και πληροφορίες για τον Αγ.Παντελεήμονα.
ΔΕΙΤΕ
Πρέσπες του Τάκη Χατζόπουλου (1966). Ντοκιμαντέρ με θέμα τη ζωή των κατοίκων της "εθνικά ευαίσθητης" αυτής βορειοδυτικής εσχατιάς της ελληνικής Μακεδονίας.
ΙΟΣ(Ελευθεροτυπία, 15/3/1998)

You Might Also Like

0 σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις

Δημοφιλείς 30 ημέρες

Δημοφιλείς 7 ημέρες